De beving was zwaar - maar misschien komt er dit keer toch nog iets goeds uit voort

'Zeerijp zou wel eens een blessing in disguise kunnen zijn'

Na de zware aardbeving in Huizinge van 2012 miste de overheid vijf jaar lang de wil om het gaswinningsdossier op te lossen. Maar sinds maandag ziet correspondent Jurre van den Berg een omslag.

Minister Wiebes bezocht woensdag Zeerijp, waar het epicentrum lag van de beving van deze week. 'Ik zou ook boos of moedeloos zijn.' Foto Hollandse Hoogte

Het was wachten op Wiebes, woensdagmiddag in Zeerijp. De schoolkinderen met hun ingestudeerde leuze, dorpsbewoners met spandoeken. Maar de teleurstelling werd bij voorbaat ingecalculeerd, alsof ze een loodgieter hadden gebeld terwijl het water al door de voordeur naar buiten stroomde. 'Ik verwacht helemaal niets van de minister. Ze hebben hier nog nooit wat waargemaakt.'

Vanuit een scrum met journalisten beloofde de zelfbenoemde new kid on the block even later zijn uiterste best te doen. Hij begreep de frustraties. De stilliggende schadeafhandeling moesten nu eindelijk vlot worden getrokken. Hij onderzocht alle scenario's om de gaswinning te verminderen.

Onmachtig klonk het. En ze hadden het hier vaker gehoord. 'Hij stapt straks weer in de auto naar Den Haag.' Na het bezoek van Wiebes buitelden de NAM, de toezichthouder, de Ombudsman en vrijdag ook premier Rutte over elkaar heen om te pleiten voor verlaging van de productie of versnelling van de schadeafhandeling. Binnen twee weken moet er een schadeprotocol liggen, zei Rutte zelfs. Maar zijn deze nieuwe maatregelen niet te laat? Is het leed van Groningen nog wel te verzachten?

Deze week leek het alsof de tijd vijf jaar had stilgestaan sinds 'Huizinge', 16 augustus 2012. Met een kracht van 3,6 op de schaal van Richter nog steeds de zwaarste aardbeving die de provincie ooit trof. In een klap veranderde het lot uit de loterij in een indringend veiligheidsvraagstuk. Het advies van het Staatstoezicht op de Mijnen toen al: de gaswinning zo snel mogelijk naar beneden.

Sindsdien zijn we bijna 100 duizend schademeldingen verder. Ruim een miljard euro werd er uitgekeerd, vaak pas na eindeloos gesteggel. Tientallen huizen zijn noodgedwongen gesloopt, een veelvoud staat daarvoor op de nominatie. Een ontwrichtende versterkingsoperatie voor duizenden woningen wacht. Uit onderzoek blijkt dat de sociale en psychische problemen zich opstapelen.

Het is niet dat de wanhoop Den Haag niet heeft bereikt. 'We hebben het vertrouwen verspeeld, de Rijksoverheid voorop', zei Wiebes bij zijn entree in het aardbevingsgebied als nieuwe minister van Economische Zaken en Klimaat. En tijdens zijn tweede bezoek, eind november: 'Dit is een Nederlands overheidsfalen van on-Nederlandse proporties.' In Zeerijp, deze week: 'Een heleboel mensen zijn boos of moedeloos. Dat zou ik ook zijn.' 'Je zou er maar verantwoordelijk voor zijn', verzuchtte hij eerder in de Tweede Kamer - alsof hij het niet over zichzelf had.

Gasbingo

Het is niet dat er niets is geprobeerd. Ruim honderd gasdebatten voerde de Tweede Kamer, vaak ontaardend in een gasbingo van miljarden kuubs. Instanties werden opgetuigd en weer afgetuigd. Nu wordt een begin gemaakt met het versterken van een provincie op onvaste grond.

Waarom is het in al die tijd niet gelukt de problemen te beteugelen? 'Het simpele antwoord is dat er geen simpele oplossing is', zegt Joop Koppenjan, hoogleraar bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit. 'Het gaswinningsdossier is uiterst complex. Er zijn zo veel partijen bij betrokken en zo veel grote belangen mee gemoeid. De veiligheid van de Groningers, onze afhankelijkheid van het gas, exportcontracten, de baten voor de schatkist. Het is een groot dilemma de lusten en lasten billijk te verdelen.'

Tekst gaat verder onder de infographic.

Wat niet meehelpt, is dat de Groningse bodem zijn geheimen niet prijsgeeft. 'Als je zou weten hoever je de gaskraan dicht zou moeten draaien om bevingen te voorkomen, dan was het makkelijk.'

Tegelijkertijd wijst de hoogleraar op structurele weeffouten. Het ministerie van Economische Zaken is verantwoordelijk voor de veiligheid bij mijnbouwactiviteiten, maar moet ook de leveringszekerheid van het gas waarborgen. 'Het is voor de overheid verleidelijk te wijzen op de aansprakelijkheid van de Nederlandse Aardolie Maatschappij. Maar gasbedrijven zijn er om gas te winnen, niet om schade te herstellen. Publieke belangen zijn neergelegd bij private partijen. Daar horen ze niet thuis.'

Een groot deel van het probleem zit hem in de stelselmatige onderschatting van de omvang ervan, zegt Tom Postmes. De hoogleraar sociale psychologie in Groningen leidt sinds 2016 een omvangrijk onderzoek naar de impact van de aardbevingen op de mensen in de provincie. Veel Groningers, zeker de 70 duizend met meervoudige schade, voelen zich door de bevingen onveilig in hun eigen huis (60 procent), zijn onzeker over de toekomst en rapporteren gezondheidsklachten (8 procent). 'De problemen verergeren doordat mensen er niet meer op vertrouwen dat het wordt opgelost.' Volgens Postmes is met deze aantallen de aanduiding 'ramp' op zijn plaats. 'Maar door het druppelsgewijze karakter ontbreken de schokkende beelden die men bij zo'n woord verwacht.'

Uit de literatuur is bekend dat een ramp het gevolg is van een ingrijpende gebeurtenis en de al dan niet adequate reactie daarop. 'De overheid kan het leven van mensen dragelijk maken door zekerheden te verschaffen. Maar dat gebeurt in Groningen gewoon niet.'

Derwin Schorren, vicevoorzitter van de Groninger Bodem Beweging, betwist zelfs of de overheid werkelijk een oplossing heeft willen bieden. 'Na zo'n beving schrikt iedereen zich rot. Maar sinds 2013 is er onderzoek op onderzoek gestapeld om uitstel van executie te krijgen. We hebben een gasverslaafde overheid met de NAM als gewillige dealer.'

Toen hij woensdag te gast was bij de talkshow van Eva Jinek werd het hem nog aangewreven: er zijn toch geen dooien gevallen? 'Zolang dat niet gebeurd is, lijkt er niets aan de hand.'

De gaswinning is toch met 60 procent verlaagd, zegt Wiebes zijn voorganger Kamp na. Het is geen leugen. Maar in 2013 werd de productie opgeschroefd tot bijna 54 miljard kuub. Ná Huizinge, en ná de oproep van het Staatstoezicht op de Mijnen om de gaswinning zo snel en zo veel als mogelijk te verminderen. Het luidde de vertrouwensbreuk in die onherstelbaar lijkt.

Nu de toezichthouder vanwege de beving bij Zeerijp donderdag 'code rood' afkondigde en vooruitliep op een 'flinke productievermindering', lijkt het ondenkbaar dat Wiebes dezelfde fout maakt als zijn voorganger. 'De conclusie is duidelijk: gas terug', zegt Schorren. 'Dat er straks mensen in de kou zouden zitten, laten wij ons niet verwijten. De overheid heeft die situatie zelf veroorzaakt door veel te laat te anticiperen.'

Zo zou de aardbeving bij Zeerijp wel eens een blessing in disguise kunnen blijken, zegt hoogleraar Koppenjan. 'Zulke triggers zijn nodig om processen te versnellen. Zo bezien komt er misschien toch nog iets goeds uit voort. Maar als je bang bent dat je huis instort, kijk je daar natuurlijk anders tegenaan.'


Na de schok bij Huizinge (vijf jaar terug) stond de Groningse kwestie op de kaart. Waar staan we nu?

Als de gaskraan dichtgaat, houden de bevingen dan op? Vijf vragen en antwoorden over boren, bevingen en het verband daartussen.

16 augustus 2017 was het vijf jaar geleden dat de aardbeving bij Huizinge Groningen opschrikte. De zwaarste klap tot op heden maakte van een lot uit de loterij een veiligheidsprobleem. De balans na vijf jaar naschokken.

Hoe de NAM boog voor een prachtig staaltje burgerlijke ongehoorzaamheid
Het is ontzettend moeilijk Groningers te mobiliseren in de strijd tegen de NAM. Ze zijn kapot gebeukt. Margriet Oostveen ging langs in Middelstum. (+)

Raad van State vernietigt gasbesluit: vier vragen over de toekomst van de Nederlandse gaswinning.