De betovering van het europessimisme

De Europese Unie is als free jazz, zegt voorzitter José Manuel Barroso. Eerst is er chaos, herrie en dissonantie maar het eind komt met contra-intuïtieve harmonie. En trouwens: 'Er is niks mis met het dna van de euro.'

Nog maar 18 jaar was José Manuel Barroso toen hij als leider van het studentenverzet tegen de dictatuur in Portugal werd opgepakt en uitgeleverd aan de militaire politie. Hij verdween in een legerjeep, met onbekende bestemming. 'Onderweg zei ik tegen de militairen, de elitetroepen van het totalitaire bewind: 'Jullie zijn niet in staat mij in de rug te schieten!' En ik sprong uit de jeep.'


Nu, bijna veertig jaar later, leidt Barroso de Europese Commissie. Bestuurt hij mede de 500 miljoen Europese burgers, namens wie hij begin deze maand de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst nam. Gevraagd naar de rode draad tussen de student Barroso en de Commissievoorzitter, antwoordt hij zonder aarzelen: 'Het streven naar vrijheid. En vrijheid stond voor mij gelijk aan de EU, de club waar Portugal geen lid van mochten worden omdat het geen democratie was.'


Hij vertelt hoe hij als 15-jarige de straat op ging om te demonstreren tegen de koloniale politiek van zijn land. Over het beroemde jazzconcert in 1971 van Miles Davis en Charlie Haden dat hij in Lissabon bijwoonde. Waar bassist Haden een nummer opdroeg aan de verzetstrijders in Mozambique en Angola en diezelfde nacht nog werd aangehouden en uitgezet. Over hoe hij in 1974 op straat stond te juichen toen - na 48 jaar - de dictatuur in Portugal ineenstortte.


Kom bij Barroso dan ook niet aan met het europessimisme dat onder intellectuelen steeds populairder wordt. 'Dat is geen zelfkritiek maar masochisme', lacht hij in een sober ingerichte interviewkamer op de dertiende verdieping van het Berlaymontgebouw in Brussel, de hoofdzetel van de Commissie.


'Laten we de zaken alsjeblieft in perspectief plaatsen. Zeventig jaar geleden waarde de Holocaust door Europa. Veertig jaar geleden waren Portugal en Spanje dictaturen. Tot 1989 leefden de meeste Oost-Europese burgers onder het juk van een totalitair regime. En nu, anno 2012, leven 27 landen in vrede en welvaart met elkaar en krijgen we de Nobelprijs. Wat een resultaat! Daar moeten we trots op zijn: trots, niet zelfvoldaan. Europa herbergt de beschaafdste naties van de wereld.'


2012 was een goed jaar?

'Zeker beter dan 2011. We hebben grote stappen gezet om de crisis op te lossen. Landen dringen hun tekorten terug, hervormen hun pensioenstelsels en arbeidsmarkt op een manier die voor de crisis ondenkbaar was. De begrotingsdiscipline is aangescherpt, de Commissie kan de teugels nu echt aantrekken. Maar precies deze maatregelen vragen in sommige lidstaten grote offers. De sociale nood is hoog. 2012 was een goed jaar met een diepdonkere rand. Heel dubbel.'


Vrijwel alles waar u afgelopen jaren om vroeg - meer macht voor de Commissie, een noodfonds, banktoezicht - is verwezenlijkt. De snelheid en omvang van de Europese integratie is ongekend. Gaat het niet te snel?

'Nee, ik zou willen dat het nog sneller ging. Neem de verhoging van het noodfonds: bakken kritiek kreeg ik over me heen toen ik begin vorig jaar voorstelde 440 miljard euro beschikbaar te stellen. Maanden en maanden duurde het voor de lidstaten de noodzaak onderkenden. Maanden van onzekerheid bij de investeerders, dat heeft de stabiliteit in de eurozone zeker niet geholpen. Daarna ging het beter, maar de afloop van de laatste EU-top deze maand stelt me niet gerust. Daar werd weer op de rem getrapt. Ik begrijp dat leiders tijd nodig hebben om hun burgers uit te leggen waarom verdere stappen noodzakelijk zijn. Niet toevallig echter tonen premiers die de crisis aan den lijve ondervinden, aanzienlijk meer gevoel voor urgentie dan zij die in een economisch comfortabele positie verkeren.'


U schetste dit najaar uw toekomstvisie voor de EU, die moet zich ontwikkelen tot een federatie van natiestaten. Houden nationale grenzen op te bestaan?

'Nu moet ik op mijn woorden passen, ik weet hoe gevoelig dit ligt. Ik pleit niet voor een opgelegde Europese superstaat maar een democratisch proces richting meer gecentraliseerde macht. De burger vergeet zijn land niet, dus laten we het taboe over een federaal Europa slechten. We gaan die kant op, zeker in de eurozone. Er zijn al federale elementen: de Commissie, de Europese Centrale Bank (ECB), het Europees Parlement. Het Europees banktoezicht is straks zeker zo federaal als dat in de VS. En vergeet niet: sinds de crisis vragen de financiële markten om een federaal Europa.'


Die willen een Europese regering.

'Inderdaad, en niet alleen zij. Tijdens de laatste G20-top vroegen de presidenten van Amerika, China en Brazilië Europa verder te integreren. Zij begrijpen dat omwille van de financiële stabiliteit in de wereld een coherent Europa noodzakelijk en onvermijdelijk is.'


U bent een kunstliefhebber. Kunst kent geen grenzen. Moeten regeringsleiders meer kunstenaar zijn?

'Ja! Kunst en wetenschap leveren een ongelooflijke bijdrage aan Europa en zijn per definitie grensoverschrijdend. Dat is dé uitdaging van de 21ste eeuw: niet de nationale grenzen vernietigen maar ons vermogen eroverheen te kijken. Dat moet het nieuwe verhaal voor de EU worden. Nederland was een machtig land in de 17de eeuw, Portugal ook, maar die geschiedenis herhaalt zich niet meer. Vandaag de dag staat ook Duitsland niet op gelijke voet met de VS of China. De EU wel.'


Zijn de leiders voldoende artistiek?

'Ik ga geen leiders bekritiseren. Maar openheid naar wereldwijde trends in kunst en wetenschap zou hoogopgeleide mannen en vrouwen eigen moeten zijn. Ik zeg vaak tegen mijn ambtenaren: lees de stukken die we hier voorbereiden, ze zijn van hoge kwaliteit. Maar lees ook poëzie, lees filosofische essays. Kijk naar wat er in de moderne kunst omgaat. Wat daar gebeurt, zie je over tien jaar in het dagelijkse leven. Wat vandaag lelijk en verfoeilijk wordt gevonden, is dan mooi en gewild.'


Er is dus hoop voor de EU?

'De EU doet me vaak aan free jazz denken, die van Ornette Coleman, de Amerikaanse saxofonist. (Lachend) Het begint met chaos, compleet non-melodische geluiden, maar op het eind is er die prachtig verrassende, contra-intuïtieve harmonie. The Shape of Jazz to Come, was Colemans beroemde plaat. De EU kan de shape of the world to come worden.'


Het is tekenend dat er weer over de toekomst van de Europese Unie wordt gesproken. De Unie lijkt uit de diepste crisis in haar geschiedenis te kruipen. En alle onheilsprofetieën van Nobelprijswinnende economen als de Amerikaan Krugman ten spijt: de euro is onverminderd hard, Griekenland hoort er nog steeds bij en het alarmpeil op de geldmarkt - de befaamde spreads - is naar code groen gedaald.


'De Cassandra's zaten er naast', zei u na afloop van de laatste EU-top. Is dat wens of werkelijkheid?

'Er is absoluut reden om meer vertrouwen te hebben. Toen de 'grexit' volkswijsheid was geworden en de implosie van de eurozone de talk of the town, hebben de regeringsleiders aangetoond de euro koste wat het kost te verdedigen. Er is een noodfonds gekomen, misschien wel het krachtigste financiële instrument ter wereld. De ECB is bereid in te grijpen, indien nodig. En eindelijk heeft Griekenland zelf orde op zaken gesteld.


'Maar de crisis is nog niet voorbij, ongelukken zijn nog steeds mogelijk. Om het in voetbaltermen te zeggen: we staan aan het begin van de tweede helft. Het is geweldig dat we - tegen alle verwachtingen in - nog steeds met heel het team op het veld staan. Niemand is eruit gestuurd. In de pauze heb ik als coach alle spelers gevraagd nu niet te verslappen, zodat we de beslissende doelpunten kunnen scoren en geen verlenging nodig hebben.'


U zegt: de euro is onomkeerbaar. Er hoeft maar één gek in de eurozone premier te worden - Berlusconi - en de ellende begint weer.

'Vanuit filosofisch oogpunt is niets oneindig, laten we daar niet over uitweiden. Ik zeg, op basis van acht jaar Commissievoorzitterschap: de euro zal er nog generaties lang zijn. De krachten van integratie zijn sterker dan die van desintegratie. De doempredikers hebben onderschat hoe groot de verwevenheid van de nationale economieën is, welk een formidabel belang dat vormt om de eurozone bijeen te houden. Ik twijfel geen moment aan de bereidheid van Duitsland - het land, niet alleen de regering-Merkel - om alles te doen wat nodig is om de euro te behouden. De munt is gedurende de hele crisis sterk gebleven. Ze is nu meer waard dan tijdens haar introductie. De euro stond nooit ter discussie, wel het gebruik ervan door lidstaten met onverantwoordelijk financieel gedrag.'


Is de euro niet een politiek besluit (verankering in Europa van het herenigde Duitsland) met economisch rampzalige gevolgen? De economische culturen van noord en zuid mengen niet.

'Er is niks mis met het dna van de euro. Kruisbestuiving leidt juist tot betere soorten.'


Het levert ook oneetbare, waterige tomaten die de markt niet wil.

'Er zijn zeker economische verschillen tussen noord en zuid, die zijn er al tussen Duitsland en Frankrijk. De euro is de drager om die verschillen te overbruggen, om de synthese te brengen tussen verantwoordelijk financieel beleid en solidariteit. Dat is het mooie aan integratie.'


Oké, voor de euro zou u opnieuw kiezen. Ook met dezelfde lidstaten?

(Stilte, diepe zucht) 'Ja, onder de voorwaarde dat de gegevens die de landen aanleveren over hun overheidsfinanciën correct zijn. En dat was destijds niet het geval.'


Zonder de Grieken dus?

'Als Griekenland niet aan de criteria voldoet: dan zonder hen. Maar wat ik bovenal zou doen, met de kennis van nu, is vooraf afdwingen wat de lidstaten destijds weigerden: onafhankelijke controle op de statistieken, een noodfonds, Brussels toezicht op de begrotingen. De afgelopen drie jaar hebben we midden in de storm op open zee een reddingsboot gebouwd. Makkelijk was dat niet, slim evenmin. De Commissie had al vóór de crisis op de onvermijdelijkheid van die noodvoorzieningen gewezen.'


Er ligt een indrukwekkend pakket nieuwe begrotingsafspraken. Niets zo geduldig als papier. Waarom zouden de lidstaten dit keer wel de regels respecteren?

'Omdat er nu strengere controles en hogere boetes zijn. En ik geloof dat organisaties, net als mensen, leren door ervaring. Het gaat met vallen en opstaan. Deze crisis heeft de lidstaten duizenden miljarden euro's gekost, naar mijn idee een krachtige prikkel om niet in dezelfde fouten te vervallen.'


Als een regering zegt 'zoek het maar uit', staat u machteloos.

'Veel lidstaten hebben de begrotingsdiscipline grondwettelijk verankerd. Er zijn zware boetes, de Commissie kan vooraf bij begrotingen ingrijpen, de ECB gaat de banken controleren en niet te vergeten: de markten straffen roekeloos gedrag af met torenhoge rentes. Maar natuurlijk, als een lidstaat bewust alles aan zijn laars lapt, houdt het op. Geen enkel systeem is waterdicht, daarom moeten we waakzaam blijven.'


Zuidelijke eurolanden klagen over een staatsgreep van het noorden: de 'germanisatie' van de eurozone. De noordelijke landen jammeren over een putsch van het zuiden: hogere inflatie, noodfondsen, weggestemd in de ECB-directie. Zo'n muntunie is gedoemd uiteen te vallen.

'En toch is het tot op heden niet gebeurd. Integendeel, de landen hebben net het banktoezicht aan de ECB overgedragen. In drie maanden tijd! Het toont aan dat er veel mogelijk is als politieke wil en wijsheid hand in hand gaan. Wijsheid is momenteel een besmet woord, maar het snijdt hout: de ondergang van de eurozone is een veel duurdere zaak dan de redding ervan. Regeringsleiders zouden wat meer in de klassieke Griekse - let wel: klassieke - filosofie moeten duiken.'


Wat is wijsheid? Intellectueel Europa zet zich steeds meer tegen de Unie af. Heeft de crisis hun de ogen geopend over de ware aard van het Europese project?

'Welke intellectuelen bedoelt u? Laat ik vooraf duidelijk zeggen: ik heb geen enkel respect voor populisten en extremisten. Wel voor critici. Er is een groot sociaal probleem in Europa. De EU heeft de crisis niet veroorzaakt, dat zijn onverantwoordelijke regeringen geweest en roekeloze investeerders. Nationale toezichthouders hebben zitten slapen, terwijl banken in Ierland en Spanje de tegoeden van hun spaarders vergokten. Nu worden wij als de boze bezuiniger gezien, terwijl we deel van de oplossing zijn. Zonder EU zaten Griekenland, Ierland en Portugal zonder geld. Financiële steun is echter niet genoeg, de critici die dat zeggen hebben gelijk. Daarom heb ik alle regeringsleiders een brief geschreven: u bent zo goed geweest mij meer macht te geven om boetes op te leggen en begrotingsdiscipline af te dwingen. Geef me nu ook de macht om sociaal beleid te voeren.


'Daarnaast zijn er denkers die het verlies van soevereiniteit veroordelen. Ik heb steeds gezegd: de EU moet democratisch zijn, niet bureaucratisch of technocratisch. Maar democratie bestaat niet alleen nationaal. Intellectuelen die dat beweren hebben de boodschap van de 21ste eeuw niet verstaan: nationale staten verliezen hun macht. Kijk naar de banken, die werken Europees, zo niet wereldwijd. De controle erop moet op hetzelfde niveau plaatsvinden, anders geef je ze vrij spel. Dus versterk de samenwerking tussen nationale parlementen en het Europees Parlement.


Wat mij opvalt, is hoe Europese intellectuelen zich laten betoveren door het pessimisme. Met overgave spelen ze de rol van onheilsprofeet. Sinds de crisis zijn ze onderling in een zware concurrentiestrijd verwikkeld: degene die het zwartste scenario ontwikkelt, is de opperintellectueel. Verval en ondergang, dat vinden ze lekker. Volgens mij vloeit het voort uit het verlies aan macht van de Europese mogendheden. In de VS en Brazilië ontwikkelen intellectuelen veel vaker een optimistische visie op hun land.'


Nederland was lange tijd een modellidstaat, nu domineert euroscepsis het debat. Wordt dat de trend in Europa?

'Ik beschouw Nederland al jaren als gidsland, als de politieke thermometer van Europa. Dat zag je bij het gedogen van softdrugs, het homohuwelijk, het euthanasiedebat, maar ook met de opkomst van het nieuwe rechts-extremisme van Pim Fortuyn. Nederland heeft met zijn diepgewortelde democratische traditie de politieke correctheid eerder van zich afgeschud dan andere landen. Daarom ben ik alert op wat er in Nederland gebeurt, dat voorspelt vaak de trend in de rest van Europa.'


Drijven de regeringsleiders mee met de euroscepsis?

'Het is verleidelijk voor het politieke establishment - christen-democraten, socialisten, liberalen - om argumenten van de extremisten over te nemen. Ze denken er kiezers mee te winnen, een illusie. Ik heb tegen verscheidene premiers gezegd: de eurofoben vallen Europa altijd beter aan dan jij. Als je in Europa gelooft, moet je de moed hebben om het te verdedigen.'


Doen premier Mark Rutte en zijn EU-collega's dat genoeg? Volgens voorzitter Martin Schulz van het Europees Parlement zijn de regeringsleiders hét probleem van de EU.

'Ik ben wat minder uitgesproken dan mijn vriend Schulz, dat past ook beter bij mijn rol. De hamvraag voor Europa is leiderschap. De EU is niet alleen Brussel, de EU zijn wij allemaal. Het helpt mij echt als leiders de Commissie niet afschilderen als een buitenlandse invasiemacht. En ik zeg het eerlijk: ik zou Nederland graag net zo actief zien op het sociale beleid van de EU als op de begrotingsdiscipline. Minstens een vergelijkbare inspanning, meneer Rutte, voor solidariteit en investeringen.'


Uw tweede en laatste termijn loopt af in najaar 2014. Welke kwaliteiten moet uw opvolger hebben?

'Een premier - ik zeg niet wie - wierp laatst een blik op mijn agenda en vroeg onthutst: 'Hoe doe je dat?' Ik antwoordde: als je interesse hebt in mijn baan moet je over vier eigenschappen beschikken: een groot fysiek uithoudingsvermogen, grote psychische en emotionele spankracht, passie voor Europa en geduld. Vooral heel veel geduld.'


Waarom is er nog nooit een Nederlander voorzitter van de Commissie geworden?

'Nederland krijgt heel binnenkort een erg belangrijke Europese toppositie. Dat is mijn voorspelling.'


Minister Dijsselbloem van Financiën wordt voorzitter van de Eurogroep?

(Lachend) 'Dat ga ik niet zeggen, maar mijn voorspellingen komen gewoonlijk uit.'


Wat gaat u na 2014 doen? U heeft een immens netwerk. U wordt genoemd als de volgende secretaris-generaal van de VN.

'Ik heb geen plannen, echt niet. Ik houd mijn opties open, dat is mijn instelling in het leven. Politiek is een missie, geen carrière. En als politicus heb je geen controle over heel veel factoren die voor jou van belang zijn. Zes maanden voor ik Commissievoorzitter werd, had ik nooit gedacht dat ik het ooit zou worden. Ik was premier van Portugal toen die baan - onverwacht en buiten mijn invloed om - op me af kwam. Ik herken me in wat John Lennon ooit zei: 'Life is what happens when you are busy making other plans.''


JOSé MANUEL BARROSO

1956 Geboren op 23 maart in Lissabon

1974 Leidde verzet rechtenstudenten tegen Portugese dictatuur

1978 -1982 Afgestudeerd Rechten Universiteit van Lissabon; master Politieke Weten-schappen Universiteit van Genève; diploma Europese Studies, Genève

1980 Lid van centrum-rechtse sociaaldemo-cratische partij PSD, later voorzitter

1985 Lid Portugese parlement

1987-1992 Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken

1992-1995 Minister van Buitenlandse Zaken

2002-2004 Premier van Portugal

2004-heden Voorzitter Europese Commissie

Barroso is getrouwd en heeft drie zoons

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden