De betovering van een versteende boormossel

De professionele paleontologie is in Nederland grotendeels wegbezuinigd. Amateurs nemen het werk over. Hun vondsten verschijnen zelfs in wetenschappelijke tijdschriften....

'MENEER, is dit wat?', vraagt een klein meisje schuchter. Bedremmeld overhandigt zij paleontoloog dr. René Fraaije een brokje gelig gesteente met een vaag reliëf.

De fossielenkenner wrijft erover en blaast het stof weg. 'Je hebt een heel mooi stuk van een oeroude oester gevonden', zegt Fraaije. 'Niet meer in hakken, hoor. Thuis moet je de fossiel voorzichtig met een tandenborstel schoonmaken', moedigt hij het meisje aan. Trots dribbelt de vindster terug naar haar moeder.

Afgelopen zaterdag bevond zich een bont gezelschap in de ontzagwekkende mergelgroeve van ENCI in Maastricht. In dit paleontologisch walhalla bij de St. Pietersberg organiseerde Fraaije, directeur van het oertijdmuseum De Groene Poort in Boxtel, voor vijftig mensen een excursie. De ene deelnemer is gebiologeerd door de oervormen van de fossielen, een ander door de vraag waar het leven vandaan komt en een derde is aangestoken door zijn kinderen die her en der in het zachte krijt hakken.

Er zijn oudere deelnemers die zich ingraven op een vierkante meter en met een matje onder hun knieën speuren naar verstilde resten van het leven van tientallen miljoenen jaren geleden. Ten slotte zijn er een aantal fanatieke fossielenjagers aanwezig, die over veel kennis beschikken en geen gelegenheid voorbij laten gaan om met hun hamertje naar nieuwe vondsten te zoeken.

Fraaije organiseerde de tocht in het museumweekend. Hoewel zijn oertijdmuseum het gehele weekend open is, wijkt de directeur deze zaterdag voor de gelegenheid uit naar Zuid-Limburg, de herkomstplaats van veel van zijn schatten. Even te zien luidt het motto van het museumweekend. Veel musea exposeren zaken die normaal wegens ruimtegebrek verborgen blijven voor de bezoeker.

'Even te zien' is ook van toepassing op de ENCI-groeve. Zelfs op deze zaterdag rijden kolossale vrachtwagens af en aan. De bulk van het kalkzand belandt onbarmhartig in de cementoven. De miljoenen jaren in het gesteente bewaarde dierenresten zijn dus slechts even te zien in de verse brokken.

Geon Kersten komt aanzetten met een splinter van de tand van een mosasaurus. 'Het kan afgebroken zijn, terwijl de superhagedis in iets hards beet, of het kan afkomstig zijn van een door de tijd verpulverde tand. De mosasaurus wisselde zijn gebit namelijk één keer per jaar', weet Kersten, die in de categorie gevorderden valt.

Helemaal gek van sauriërs is deze 34-jarige shovelbestuurder uit Cuijk. 'Tijdens mijn werk op de zandzuiger in de Maas zag ik talloze fossielen en botten op de transportbanden voorbijkomen', vertelt Kersten. Hij ging zich in de materie verdiepen en werd een regelmatige deelnemer aan excursies. Hij delfde al ras in Engeland de fossiele voetstap van een eendenbek-dinosauriër op. Kersten kocht op een mineralenbeurs dino-eieren en schafte dino-poep (coproliet) aan. 'Maar zelf vinden is het leukste', zegt hij, driftig verder hakkend in de laag waar hij zojuist de tandsplinters vond.

Kersten is een van tienduizend amateur-paleontologen die in Nederland met groot enthousiasme hun hobby uitoefenen. Sommigen mensen verzamelen alles, maar de meesten hebben zich in streng afgebakende vakgebieden gespecialiseerd. De een jaagt op zee-egels, de ander beperkt zich tot ammonieten (inktvisachtigen). Fraaije zelf legt zich toe op krabben en andere kreeftachtigen, een onderwerp waarop hij vier jaar geleden promoveerde.

'Dat is geen haaientand, maar een stukje vuursteen, want het is veel doffer', legt Fraaije aan de zoveelste speurder uit. 'Wisten jullie dat die keiharde vuursteen niets meer is dan fossiele poep van kreeften', vertelt hij zijn toehoorders. Hij toont ook de biologie van de beesten, wijst waar de tentakels van de inktvis op een blootgelegde belemniet (ruggengraat) zaten, en legt uit waar de krabbenschaar zich bevond op een ander gevonden voorwerp.

Het werk van de amateur-paleontologen leidt niet zelden tot beschrijving van nieuwe soorten in wetenschappelijke publicaties zoals de Journal of Paleontology. 'Zoals misschien wel deze bijna gave boormossel', zegt Fraaije, terwijl hij een oranje-geel steentje uit een stukgehakte krijtberg tevoorschijn haalt. 'Dikke kans dat het een nieuwe soort is, want deze vorm heb ik nog nooit gezien.'

Volgens Fraaije is de professionele paleontologie de laatste 25 jaar goeddeels wegbezuinigd. 'Toen ik naar de universiteit ging, kon je geologie studeren in Leiden, Groningen, Utrecht en aan beide Amsterdamse universiteiten. Nu zijn alleen Utrecht en de VU nog over, en die leggen zich voornamelijk toe op zoogdieren.'

Zonde, meent de museumdirecteur. 'Niemand bemoeit zich nog met fossiele slakken, terwijl we hier veel slakresten blootleggen. Tweekleppigen als schelpen en mossels doet ook niemand meer, het is braakliggend terrein', zegt Fraaije, terwijl een jeugdige vrijwilliger van zijn museum hem trots een gave zee-egel toont. 'Kijk, door die gaatjes ademde het beestje', zegt de wijsneus.

Onder zacht gebrom van de cementovens zoeken de amateur-fossielenjagers in de ochtendmist verwoed naar vondsten. 'Ik heb al twintig vondsten gedaan', zegt een 5-jarig manneke bloedserieus. Handenvol belemnieten, schelpenbanken, stukjes koraal, mosselen, windingen van slakkenhuizen en delen van zee-egels is de oogst van het gezelschap in krap twee uur hakken.

De ENCI-groeve is een schatkist van in de tijd vastgelegde resten van leven. De laag die nu door de bulldozers wordt afgegraven, valt in een van de laatste periodes van het Krijt, zo'n 65 miljoen jaar geleden. Eigenlijk loopt het gezelschap op een fossiel strand. Want in deze contreien klotste de zee in ondiepe lagunes op het vasteland.

In die zee heerste de mosasaurus, een twaalf tot zeventien meter lange hagedis, bekend als 'het monster van Maastricht'. Wetenschappers menen dat de zee ter hoogte van waar nu Maastricht ligt, tropisch was. De vele kreken, geulen en bekkens veroorzaakten een paradijs aan biodiversiteit, en een sterrenrestaurant voor de Mosasaurus, waarvan in 1998 een volledig gaaf fossiel werd gevonden in de groeve.

Ongeveer 65 miljoen jaren geleden komt er echter een einde aan het tropische lusthof. Veel geologen denken dat in die periode de inslag van een meteoriet bij Mexico de wereld verduisterde, voor enorme vloedgolven zorgde en in één klap een einde maakte aan de hegemonie van de dinosariërs. Andere wetenschappers houden het op eeuwenlange vulkaanuitbarstingen in India, die de aarde gestaag verduisterden met stof en op die manier het leven om zeep hielpen.

In elk geval vinden de fossielenjagers in de eerste krijtlagen na die tijd (Tertiair) geen fossielen meer. De honderd meter hoge St. Pietersberg vertegenwoordigt een tijdschaal van ongeveer éénmiljoen jaar. Het interessante is dat een deel zich in het Krijt bevindt, en een deel in het Tertiair. In dat jongere tijdperk treffen onderzoekers louter fossiel gruis en ongedefinieerde resten uit het massakerkhof. Toch vond Fraaije kort geleden nog een aantal gave fossiele ammonieten in krijtlagen die onmiskenbaar dateren van na de klap. 'Mogelijk hebben in de vele niches in deze contreien kolonies inktvissen zich weten te handhaven', denkt hij.

Dergelijke theorieën vormen een spannend detectiveverhaal, vindt ook Rick Bonte. Deze 14-jarige vrijwilliger bij het Boxtelse oertijdmuseum laat geen gelegenheid onbenut om speurend in het gesteente zijn collectie uit te breiden. Lezen over de oertijd doet hij niet. 'Ik kijk veel naar Discovery Channel en doe verder alle kennis op in de praktijk', zegt hij.

Vandaag is Ricks buit schamel. 'Je kunt niet altijd geluk hebben', zegt hij. Drie jaar geleden baarde hij opzien door de poot van een nog onbekende krabbensoort uit de mergelgroeve op te diepen. Het fossiel wordt nu door Fraaije beschreven en eind van dit jaar ter publicatie aangeboden aan wetenschappelijke tijdschriften. Mogelijk zal de krab de naam van zijn vinder dragen: Prealbunea rickii. En vanzelfsprekend worden poot en naambordje tentoongesteld in het museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden