De betere onderzoeker valt toch niet in de prijzen

Onderzoekers krijgen geld op basis van hun kwaliteiten. Maar krijgen de besten ook het meest? Eerder het tegendeel. Door Martijn van Calmthout..

Martijn van Calmthout

Zelf had socioloog en wetenschapsdynamicus prof. Loet Leydesdorff van de Universiteit van Amsterdam een zwak positief verband verwacht tussen de wetenschappelijke kwaliteit van onderzoekers en de mate waarin ze financiering binnenhalen aan de hand van een beoordeling. Ga maar na. Er zijn andere factoren die óók een rol spelen bij de beoordeling van onderzoeksvoorstellen: van ons-kent-ons tot seksisme en kwesties als de bestuurlijke status van de aanvragers, hobby’s van de juryleden. Maar kwaliteit, zou je denken, blijft de hoofdzaak.

Maar niks, zegt Leydesdorff, die de beslissingen analyseerde van commissies die aanvragen behandelden van het onderzoeksgebied Maatschappij- en Gedragswetenschappen (MaGW) van onderzoeksfinancier NWO. Hij deed dat samen met Peter van den Besselaar van het Rathenau-instituut in Den Haag, dat eerder al resultaten publiceerde. Een artikel voor het tijdschrift Research Evaluation is in de maak.

De opmerkelijke uitkomst: afgewezen onderzoekers zijn significant beter dan onderzoekers die hun onderzoeksvoorstellen wel gehonoreerd krijgen.

Wat niet wil zeggen dat beoordelingscommissies broddelwerk leveren, zegt Leydesdorff. ‘In de regel lukt het de commissies zwakke voorstellen eruit te vissen. Het probleem ontstaat daarna: onder de onderzoeksvoorstellen die in beginsel wel goed genoeg zijn. Bij de uiteindelijke keuze daaruit speelt kwaliteit een ondergeschikte rol. Dat mag je verrassend noemen.’

De kwaliteit wordt op de gangbare manier gedefinieerd en gemeten als de mate waarin een onderzoeker publiceert in internationale wetenschappelijke tijdschriften en de mate waarin die publicaties vervolgens door anderen worden geciteerd.

Leydesdorff en Van den Besselaar kregen inzicht in toekenningen en afwijzingen van MaGW, gingen de kwaliteit van de desbetreffende onderzoekers na (past performance) en vonden een negatieve correlatie: afgewezenen zijn beter dan goedgekeurden. ‘Wat in elk geval aangeeft dat het Nederlandse beoordelingssysteem haaks staat op het internationale’, zegt Leydesdorff.

Op zich, haast hij zich ook te zeggen, is daar misschien niet eens iets tegen. Financiering kan immers ook een instrument zijn om andere doelen dan kwaliteit te dienen. ‘Alleen moet het woordgebruik rond die beoordelingen dan misschien anders. Als niet per definitie de besten de financiering krijgen, moet je dat ook niet zo voorstellen.’

Zo zijn er wat Leydesdorff betreft wel kanttekeningen te plaatsen bij de manier waarop minister Ronald Plasterk van Onderwijs structureel 100 miljoen weghaalt bij universiteiten om dat geld via competitie in NWO-verband terug te sluizen. Een garantie voor topkwaliteit is dat niet, denkt hij.

Leydesdorff: ‘In feite moet men zich realiseren dat je in een competitie misschien wel de beste onderzoeksvoorstellen honoreert, maar dat dat niet noodzakelijk ook het beste wetenschappelijke resultaat selecteert. Je selecteert in feite nu de aanvragers die bestuurlijk het behendigst zijn.’

Op zich zou dat alles nog een merkwaardige afwijking kunnen zijn van vakgebieden als sociologie en economie. Maar dat lijkt niet het geval, maken Van den Besselaar en Leydesdorff op uit onderzoeken in Duitsland en Zwitserland, waarbij ook naar beoordelingen in de natuurwetenschappen en geneeskunde is gekeken.

Ook daar geldt: van de geschikte onderzoeksvoorstellen valt de keus lang niet altijd op die van de beste wetenschappers.

NWO-gebiedsbestuurder prof. Henriëtte Maassen van den Brink van MaGW, hoogleraar economie in Amsterdam, zegt de uitkomsten niet alarmerend te vinden. ‘We scheiden het kaf van het koren, en dat wilden we weten. Dat vervolgens ook andere factoren een rol spelen dan past performance is niet zo verbazend, het is immers een beoordeling door vakgenoten, peer review.’

Het grootste probleem, zegt Maassen van den Brink, blijft dat er veel te weinig geld is voor goed onderzoek. Bij NWO haalt slechts 12 tot 15 procent van de ingediende onderzoeksvoorstellen de eindstreep. Maassen: ‘Dan is het niet zo gek dat ook heel goede mensen buiten de prijzen vallen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden