De betere helft van rechts Amerika

Actrice Jean Stapleton verwierf wereldfaam als de onderdanige echtgenote van rechtse bal Archie Bunker. De betekenis van die rol reikte veel verder dan alleen een komisch karakter.

Het echtpaar Archie en Edith Bunker zit achter de piano en brengt zingend een ode aan het verleden, aan de goede, oude tijd in het goede, oude Amerika:

Boy, the way Glenn Miller played,

songs that made the hit parade,

guys like us, we had it made,

those were the days.

Waarna Archie in een aflevering van All in the Family weer eens ongenuanceerd van leer trekt tegen hippies, Joden, zwarten, homo's, Polen of feministen. Kortom, tegen alles en iedereen behalve zichzelf.

All in the Family is een klassieke, baanbrekende en veelvuldig bekroonde Amerikaanse televisieserie uit de jaren zeventig. Ook in Nederland werd in de jaren zeventig massaal meegeleefd met dokwerker Archie en huisvrouw Edith, dank zij de VPRO die de serie van de Amerikaanse tv-zender CBS uitzond. Those were the days, inderdaad.

De serie was in veel opzichten ook de jaren zeventig, met zijn generatieconflicten, opkomend feminisme en openhartige gesprekken (én knallende ruzies) over raciale kwesties, homoseksualiteit, religie, verkrachting, abortus en seks.

En met Edith Bunker.

De vrouw die haar wereldberoemd maakte, Jean Stapleton, overleed vrijdag op 90-jarige leeftijd in New York. Van 1971 tot 1979 zat ze als Edith in een traditioneel arbeidersgezin in Queens, New York, trouw aan de zijde van haar mopperende man Archie. Het was de rol van haar leven, in een monumentale tv-serie.

Met All in the Family kwam op tv een einde aan de goede oude tijd, zoals bezongen in de openingstune van het programma. De satirische televisiereeks was veel meer dan een populaire sitcom. Bedenker, producent en schrijver Norman Lear opende de aanval op het culturele conservatisme in Amerika.

Via Archie (een rol van Caroll O'Connor, overleden in 2001) richtte hij een schijnwerper op het racisme in de Amerikaanse samenleving, de angst voor het vreemde, op de politieke debatten over Vietnam en president Nixon. Om zijn aanvallen effectief te laten zijn, gebruikte hij de lach.

In de Volkskrant zei Lear acht jaar geleden dat de sterke sociale component van All in the Family min of meer toevallig ontstond. 'Pas toen we lazen wat anderen in de show zagen, werd het ons duidelijk hoe belangrijk ze het vonden als sociaal commentaar.'

Zijn inspiratie haalde Lear uit wat hij de 'gekte van de menselijke conditie' noemde. 'Tegelijk ben ik een serieus iemand, dat waren we allemaal. We lazen de kranten, we wisten wat er speelde in de wereld. We hoorden wat onze kinderen en partners bezighield. Dus we konden er niet aan ontkomen te schrijven over verkrachting, werkloosheid, de problemen van Richard Nixon, de veranderende rol van religie.'

Waar Caroll O'Connor in een tijdperk van sociaal en politiek oproer het cynisme en conservatisme vertegenwoordigde, was Jean Stapleton de tolerantie zelve. Voor dat deel van haar rol hoefde ze geen moeite te doen.

'Niemand heeft meer en betere lessen gegeven hoe je als mens moet zijn dan Jean Stapleton', verklaarde Lear in een reactie op haar dood.

Als Edith Bunker was ze de betere helft van Archie, de argeloze, toegewijde echtgenote van een beroepskankeraar. Terwijl hij zijn vooroordelen zonder gêne onder woorden bracht en ruzie zocht met zijn dochter Gloria (Sally Struthers) en schoonzoon Michael 'Meathead' Stivic (Rob Reiner), serveerde zij bier en maakte ze het eten klaar. Hij katte haar af, zij was lief en opgewekt, en netjes en beschaafd.

Dingbat noemde hij haar. Een 'tuttebel' was ze zeker, maar tegelijkertijd duwde ze hem met haar schelle stem gedecideerd de gewenste richting op. Zij was de vrouw die haar man vorm gaf en bijstuurde.

Acht keer werd Stapleton genomineerd voor een Emmy, de hoogste tv-prijs, drie maal won ze er een. Het was een onverwachte en late oogst voor de actrice. Dankzij All in the Family beleefde ze als vijftigplusser een enorme doorbraak.

Vijf jaar lang was All in the Family in de VS het hoogst gewaardeerde tv-programma, een nadien nooit meer verbeterde reeks. Het besef drong door dat de show niet alleen door de heer des huizes werd gedragen.

Haar rol was cruciaal. Zonder haar zou Archie Bunker niet veel meer zijn geweest dan een eendimensionale rechtse bal barstensvol vooroordelen. Het leek soms anders, maar Edith Bunker boekte in All in the Family zege na zege, als de vrouw met het grote hart op wie alle kijkers waren gesteld.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden