De beste van de klas

Twee maanden streden Rita Verdonk en Mark Rutte om het lijsttrekkerschap van de VVD. Het kamp van Verdonk was overtuigd van de overwinning....

Het is 12 maart, de zondag na de verloren gemeenteraadsverkiezingen. Mark Rutte zit in een felrode sweater met capuchon in café September aan de Grote Markt in Den Haag en grapt ontspannen met een paar vriendinnen. Zijn optimisme is altijd onverwoestbaar, maar nu heeft hij er echt een reden voor: hij wordt de nieuwe VVD-leider. De presentatie van zijn kandidatuur in perscentrum Nieuwspoort is uitstekend gevallen. Geen VVD-politicus heeft zich als concurrent gemeld. Rutte steekt een sigaartje op en vertelt hoe hij zijn rondgang langs de partij-afdelingen nog enigszins uitdagend wil maken. ‘Ik denk dat ik het met een ledenwerfcampagne voor de VVD combineer.’

Wat Rutte nog niet kan bevroeden, is dat Rita Verdonk al druk bezig is met haar kandidatuur. Ze is de populairste minister van het kabinet en krijgt tal van aansporingen van VVD-leden en anderen in het land om zich ook als lijsttrekker verkiesbaar te stellen. Ze vraagt als campagneleider Ed Sinke, een Amsterdamse ondernemer en VVD’er die Verdonk niet kent, maar die zich voor haar heeft uitgesproken. Via het sympathiserende Kamerlid Charlie Aptroot komt ook Kay van de Linde erbij, indertijd de roemruchte campagnestrateeg van Pim Fortuyn bij Leefbaar Nederland.

Op zaterdag 25 maart komt in huize Verdonk de ‘klankbordgroep’ bijeen: enkele ondernemers, onder wie broer Ad, en VVD’ers die ver van de partijtop afstaan. Rita Verdonk zet koffie en serveert paaseitjes. Iedereen vindt dat ze het moet doen. Sinke en Van de Linde timmeren in enkele dagen een campagneplan in elkaar. Na een gesprek in de Noodle-shop van het World Trade Center in Amsterdam laten ze het per ongeluk op tafel liggen. ‘We moesten in allerijl terugracen. Een beginnersfout’, lacht Sinke achteraf.

Wanneer Verdonk donderdag 30 maart op de radio aankondigt dat ze een kandidatuur ‘overweegt’, is in werkelijkheid alles al in kannen en kruiken.

Sinke regelt een styliste om de kandidaat mooi te maken voor haar presentatie op de Bouw-RAI, tussen echte mensen. Verdonk verbaast met een nieuwe look, maar ook met ingestudeerde oneliners, die haar iets krampachtigs geven. ‘Over-prepared’, geeft Kay van de Linde later toe. Maar het optreden slaat wel in als een bom. Mark Rutte, die op werkbezoek in München is, hoort erover tijdens een conference call van zijn campagneteam, de nieuwe Haagse VVD-wethouder Frits Huffnagel en zijn politiek assistent Bas van ’t Wout. Ze ziet er apart uit, melden beiden. En ze suggereert dat Rutte geen daadkracht heeft. Rutte, die beseft dat hij in de populaire Verdonk een formidabele tegenstander heeft, roept per straalverbinding op het ‘moddergooien’ te staken.

Van de Linde juicht: ‘Hoe meer hij jankt en zeurt, hoe beter het voor ons is.’ Campagnevoeren gaat over beeldvorming, doceert hij. Het wordt ‘Rita tegen de bobo’s’. En dan is het gunstig als Verdonk op haar kop krijgt van VVD-prominenten of collega-ministers. Als de VVD er die vrijdagavond plotseling drie zetels bij krijgt in de NOVA-peiling, kan Van de Linde zijn geluk niet op. ‘Ik heb vanavond heel wat flessen wijn gewonnen.’

De debatten zijn een heikel punt. Daar is Rutte beter in. ‘Ik ben al blij als ze gelijkspeelt’, zegt Van de Linde achter in de zaal als Verdonk, Rutte en Veenendaal voor het eerst de degens kruisen in Heerhugowaard. Mark Rutte is na afloop opgetogen als hij in zijn dienstauto met chauffeur wegrijdt over de dijk. Hij leest zijn sms’jes. ‘NOVA zegt dat ik gewonnen heb. Afdeling Apeldoorn heeft een ledenvergadering gehad: 75 procent was voor mij. Ik denk dat ik ga winnen. Ongelooflijk’, zegt hij. ‘Dan ga ik nu even alle vooroordelen bevestigen en mijn moeder bellen.’ Daarna: ‘Hoi! Heb je het gezien bij NOVA?’

In zijn auto volgt hij, op tv en radio, met genoegen de verslagen van zijn eigen optreden. Als hij voor de tweede keer terughoort hoe hij Verdonk precies voorrekent dat haar belastingverlaging 632 miljoen kost, lacht hij hard. ‘Dit is helemaal fóut.’ De ‘voetnotenprofessor’, noemt de verslaggever van Met het oog op Morgen hem. Rutte veert op. ‘Dat is een goede!’

Aan het einde komt de conclusie dat het toch een gelijkspel was. ‘Eikel!’, roept Rutte luchtig tegen de radio. Om zich geestelijk tegen Verdonk te wapenen, leent Rutte een motto van Margaret Thatcher: ‘Kijk nooit terug op je verlies.’ Een telefoongesprek met zijn campagneleider Huffnagel eindigt hij bezwerend: ‘We hebben lol!’

Na afloop van het tweede debat, in Rotterdam, moeten de drie kandidaten antwoorden wie hun favoriete filosoof is. Veenendaal: ‘Ik ben niet zo van de filosofische kant.’ Verdonk: ‘Filosofie is heel mooi, maar ik ben vooral praktisch aangelegd.’ Rutte kiest Friedrich Hayek, ‘omdat die vrijheid boven verdelende rechtvaardigheid stelt’, maar noemt ook de liberalen Ralf Dahrendorf en Isaiah Berlin.

Later vertelt Rutte dat zijn leerproces ‘steil als een hockeystick-curve’ is. ‘Ik weet nu dat ik te snel praat, te lange antwoorden geef en als het beste jongetje van de klas overkom. Je wordt gestraft als je wat weet.’ Zijn vrienden sporen hem aan te laten zien dat hij kan vechten. Hij trekt ‘de bokshandschoen aan’ en probeert de inconsequenties van Rita Verdonk door te prikken.

Er volgen nog vier debatten, met toenemende vinnigheid tussen de kandidaten. Rutte: ‘De linkse kiezers moeten jou niet, Rita.’ Haar antwoord: ‘De deskundigen spreken van het Rita-effect. Jij heet toevallig Mark en geen Rita.’ In Oudenbosch vraagt Rutte Verdonk hoe ze zich straks overeind denkt te houden in de debatten met PvdA-leider Bos en andere tegenstanders. Ze heeft de cijfers immers niet paraat. Verdonk: ‘Ik eet ze op Mark, ik eet ze op.’

Voor Verdonk valt de beslissing niet bij deze debatten. Verreweg haar belangrijkste campagne-optreden vindt plaats in de Tweede Kamer. Voor miljoenen televisiekijkers wordt ze van alle kanten bekritiseerd vanwege haar haastige besluit VVD-Kamerlid Hirsi Ali net zo streng te behandelen als andere vluchtelingen die een valse naam opgeven.

Familieleden zien ‘met een knoop in de maag’ hoe ze eenzaam in het regeringsvak staat. Haar ouders gaan om één uur naar bed, maar kunnen de slaap niet vatten. Ze posteren zich opnieuw voor de tv. Kay van de Linde zit thuis op zijn nagels te bijten. Hij vreest dat de minister moet opstappen, maar kan niets anders doen dan sms’jes sturen met: ‘We houden van je, Rita.’ Mark Rutte ziet Verdonk optreden als hij met de auto terugkeert van een discussie. Thuis wil hij verder kijken, maar valt in slaap op de bank en wordt een uur na de nachtelijke afloop van het Kamerdebat wakker.

De weerzin van de VVD-prominenten tegen Verdonk wordt nu openlijk uitgesproken. Ze trekt zich er niets van aan. De volgende avond ziet de Nederlandse televisiekijker hoe Verdonk ongebroken over het strand loopt en naar Hardenberg vliegt in een helikopter van een ondernemer.

Kay van de Linde is tevreden. In de kranten staan foto's van een eenzame Verdonk. ‘Dat past bij haar. In de Tweede Kamer moet ze eenzaam zijn.’ Het was 150 Kamerleden tegen één vrouw. Controverse rond de kandidaat is niet slecht, heeft hij bij Fortuyn geleerd – zolang het strookt met het imago.

Bij de vrijwilligers die e-mails en post voor Verdonk verwerken, is het die week ‘een gekkenhuis’. Negentig procent steunt haar. Maar al wordt ze in het land steeds populairder, bij de partijgenoten is de twijfel gezaaid. Te veel politiek gestuntel, dat kan het VVD-kader niet aanzien. Is deze vrouw in staat een eenheid te maken van de partij als ze zo veel weerstand oproept bij de partijtop? Eenzaam staat, op het partijcongres in Noordwijkerhout, het spandoek tegen de muur waarop staat dat Rita de VVD de grootste maakt. De Amerikaanse borden voor Rutte, ‘Mark my words’, domineren de zaal. Hij is de lieveling van het partij-establishment en krijgt het grootste applaus.

Op zijn laatste campagne-avond laat Rutte in een Leids café geroutineerd alle dossiers de revue passeren. Hij is een bruggenbouwer, zegt hij, hij kan draagvlak creëren en hij heeft de inhoudelijke kennis. ‘Gaan we winnen, Hans?’, vraagt hij een vrijwilliger. ‘Ik weet het niet Mark’, zegt die. ‘Ach, als het niet lukt, gaan we toch ook iets gezelligs doen’, roept de kandidaat. ‘Ik heb er alles aan gedaan. Ik heb piano gespeeld bij Paul de Leeuw, ik ben bij Albert en Catherine geweest en toch mezelf gebleven. Maar een man voor simpele oneliners ben ik gewoon niet. Dit is het, meer smaken heb ik niet.’

In de auto terug controleert hij meteen even bij Bas van ’t Wout hoe het bij Verdonk in Haarlem was. ‘Geen NOS? Mooi!’

Hoe anders is de afsluiting van de campagne in het kamp van Verdonk. ‘Heb je even voor mij*’ Frans Bauer schalt uit de boxen en de moeder van Verdonk waagt een dansje met haar handen in de lucht. Verdonk zit tussen haar zussen en campagnemedewerkers een gebietste sigaret te roken. Een nichtje draagt een oranje T-shirt met de tekst: ‘Rita wij staan vierkant achter je.’ Met de hand is erbij geschreven: ‘Voor Debbie. Dank voor je lieve steun. Je tante Rita.’

Buiten brasserie De Poort van Leyden houdt de politie enkele straten afgesloten, binnen zit de stemming erin. Niemand die nog twijfelt of Verdonk de lijsttrekker van de VVD wordt. Hier tref je geen partijprominenten aan. Het lijkt eerder een familiefeestje van de Verdonks, en die willen nog wel eens eindigen in een polonaise.

‘Het is een flinke vrouw en ik ben trots op haar’, zegt moeder Verdonk. ‘Ze is typisch de oudste. Als we de bus ingingen, had ik mijn handen vol aan de kleinere kinderen. Dan moest zij alvast een plaatsje zoeken, terwijl ze zelf ook nog maar een dreumes was.’

Dit is de familie waar Rita Verdonk uit voortkomt: nuchtere Nederlanders, niet plat en niet intellectueel, die op verjaardagsfeestjes klagen over de regels voor bedrijven en over het feit dat hun schoonmoeder in het verzorgingstehuis met vier anderen op een kamer moet liggen. Het zijn de thema’s waarmee Verdonk campagne voert.

Broer Ad Verdonk vertelt graag hoe zijn oudste zus vroeger de afwasbeurten bijhield en nog steeds de kas beheert bij het jaarlijkse Ardennen-uitje van de familie. Twintig jaar geleden maakte hij al een sinterklaas-surprise voor haar met als thema ‘Rita for president’.

Kay van de Linde zit als een verliefde jongen te zwelgen: ‘Ik ben helemaal voor haar gevallen.’ Op een scherm draaien de campagne-beelden van Rita aan het stuur van een zeilschip. Zulke beelden zeggen meer dan duizend woorden. ‘Zij durft zoiets gewoon te doen.’

Verdonk zelf vindt haar tv-optredens geslaagd. ‘Ik vertel bij Jensen dat het heel normaal is voor een vrouw om haar kapsel anders te doen als een belangrijke nieuwe fase in haar leven aanbreekt. Dat herkennen mensen.’ Echtgenoot Peter: ‘Ze kan juist wel bindend optreden. Ze is de attentste vrouw die ik ken.’

Zoveel gewone menselijkheid, dat moet het toch winnen van de gevestigde politiek in Den Haag, waaraan iedereen zich ergert? Dat Rita Verdonk premier wordt, zegt haar echtgenoot Peter, is onvermijdelijk. ‘Het gaat gewoon gebeuren.’ De Rita-revolutie heeft dan nog een kleine week te gaan. Pas op de laatste dag vertrouwt Kay van de Linde het niet helemaal. ‘Iedereen zegt nu dat we gaan winnen. Daar word ik nerveus van.’

Rutte heeft ook getwijfeld, maar zijn optimisme is nooit verdwenen. Op de laatste debatavond in Noordwijkerhout zag hij zes jonge jongens die ‘dom stonden te klappen voor Verdonk’. Hij stapte op ze af en gaf hen zijn 06-nummer voor als ze nog vragen hebben. ‘Ze hebben alle zes op mij gestemd’, zegt Rutte trots.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden