De beste overweg is nog steeds geen overweg

Als ze bij de NS onderhand ergens zeker van kunnen zijn, dan is het wel van het vaste aantal ongelukken, gewonden en doden op de 3067 overwegen in Nederland....

In het gehucht Woold reed voor het tweede achtereenvolgende jaar de trein op Nieuwjaarsdag weer opvallend langzaam langs de Klandermansweg. Een geste van de spoorwegen. Vlakbij de plek waar de trein Winterswijk-Arnhem normaal met een gang van honderd kilometer per uur voorbij dendert, staat sinds twee jaar namelijk een monument.

Een simpele, stenen plak, neergezet door Wim Esselink.

Ter nagedachtenis aan zijn vrouw Gerrie (37) en dochter Lisan (5), twee van de 38 doden die in 1994 waren te betreuren op de duizenden overwegen van de NS.

Op 1 januari hield Wim er weer een sobere herdenking, bijgestaan door een handvol familieleden.

Luttele meters voor de onbewaakte spoorwegovergang staan ook twee gloednieuwe andreaskruizen. 'Ja, pas sinds enkele weken', zegt Esselink (41) spottend.

Nieuwjaarsdag 1994, het gezin Esselink bezoekt familie in Woold, in de buurt van Winterswijk. Op een gegeven moment besluit Gerrie samen met haar dochter alleen verder te gaan. Met de auto. Wim en zijn zoon lopen naar het huis van zijn ouders. Bij de overweg, gelegen aan een stille landweg, gaat het niet lang daarna mis.

Op het moment dat de Volkswagen van de Esselinks zich helemaal op de overweg bevindt, boort de trein zich met een enorme kracht in de auto. De wagen wordt honderden meters meegesleurd, de twee zijn op slag dood.

Twee jaar later, Nieuwjaarsdag. Wie zou denken dat de overweg, gelegen aan een populaire fietsroute van de VVV, in de tussentijd goed beveiligd is - al was het maar met verkeerslichten - komt bedrogen uit.

De verwaarloosde andreaskruizen zijn vernieuwd, dat wel.

Plannen voor de Klandermansweg zijn er natuurlijk genoeg. Anderhalf jaar na het ongeluk komen de NS in actie. 'We hebben de gemeente Winterswijk inmiddels voorgesteld deze overweg op te heffen', zegt NS-woordvoerder K. Leering. 'Het voorstel ligt al een half jaar bij de gemeente, maar tot nu toe hebben we niets gehoord.'

In Zaandam, waar op kerstavond 1993 een dubbeldekstrein ontspoorde na een botsing met een auto, is het niet veel anders. 'Hier is in de afgelopen twee jaar niets veranderd', zegt gemeentevoorlichter U. Brolsma. 'We hebben een voorstel ingediend bij het ministerie voor de bouw van een fly over, maar dat is afgewezen. De situatie hier blijft onveilig. Dit kan echt niet wachten '.

Esselink begrijpt het allemaal niet. Waarom moet het toch zo lang duren? 'In deze moderne tijd, met allerlei strenge verkeersmaatregelen, moet het toch mogelijk zijn om zo'n simpele overweg enigszins te beveiligen? Dit past gewoon niet, zeker niet na wat mijn gezin is overkomen.'

Doden op de overweg, de spoorwegen ontkomen er niet aan. Het nieuwe jaar was nog geen vier dagen oud, of het eerste ongeluk deed zich alweer voor. Bij een van de overgangen in Boxtel reed een trein in op een auto. De inzittende kon nog op tijd wegkomen. Een dag later was het weer raak, nu op het traject Roosendaal-Antwerpen. Bij dit ongeval vielen twee doden, de eersten van het jaar.

Als ze ergens bij de NS onderhand zeker van kunnen zijn, dan is het wel van het vaste aantal ongelukken, gewonden en doden op de 3067 overwegen in het land. Een jaar zonder ellende moeten ze eigenlijk nog meemaken bij Railinfrabeheer, het onderdeel van de NS dat belast is met het onderhoud en functioneren van de spoorwegovergangen.

'De beste overweg', zo luidt het motto daar dan ook, 'is nog steeds geen overweg'. Alleen, hoe bereik je dat?

Vorig jaar, zo blijkt uit recente cijfers van de NS, steeg het aantal doden tot 45. De spoorwegen zitten nu gevaarlijk dichtbij de rampjaren 1990 en 1991, toen achtereenvolgens 55 en 47 personen het leven lieten. In de afgelopen tien jaar zijn op overwegen, beveiligde en niet-beveiligde, nu in totaal 491 doden gevallen.

De stijging van 38 doden in 1994 naar 45 in 1995 is opmerkelijk genoeg. Zeker gezien de tientallen miljoenen guldens die sinds 1991 door de NS zijn gestoken in het beter beveiligen van de overwegen. De spoorwegen kregen toen geld van minister Maij van Verkeer om van de minder veilige AKI's (automatische knipperlichtinstallaties) af te komen.

Sindsdien zijn 110 AKI's omgebouwd tot automatische halve overwegbomen (AHOB), het veiligste type overweg dat de NS in huis hebben. Kosten per overweg: ruim drie ton. Dat het project succesvol is, staat buiten kijf. Op AKI-overwegen waar vroeger meerdere ongevallen plaatshadden, zoals de gevaarlijke Westerweg in Limmen (10 botsingen), gebeuren nu nauwelijks of zelfs helemaal geen ongelukken.

Sterker nog, op de zeventig overwegen die tot eind 1994 door de NS werden omgebouwd tot AHOB, was tot nu toe maar één botsing. De NS werken nu aan een opvolger van de AHOB die spoorwegovergangen volledig moet afsluiten.

Hoe succesvol het AHOB-programma ook is, het blijft een druppel op een gloeiende plaat. Per jaar kunnen gemiddeld maar twintig AKI's, waarvan er nog 732 zijn, worden aangepakt. Bovendien zijn er nog twaalfhonderd onbeveiligde overgangen van het type Winterswijk.

Vooral omdat gemeenten, rijk en de NS het niet altijd met elkaar eens kunnen worden over een betere beveiliging van deze levensgevaarlijke plekken, gebeurt er zelden iets. Want de tijd dat de NS alleen verantwoordelijk zijn voor de overwegen, is allang voorbij.

Omdat steeds meer nieuwe wegen zijn aangelegd die de bestaande spoorwegen kruisen, kunnen ook gemeenten, rijk en provincies aangesproken worden op de veiligheid van de overgangen. Dat is tenminste de theorie.

'Iedereen zit nu maar naar elkaar te wijzen', betoogt seretaris J. Pongers van de Spoorweg-ongevallenraad die de veiligheid van overwegen vorig jaar kritiseerde. 'Het is een steekspel maar intussen wordt er gewoon niets gedaan. Ongelukken op spoorwegovergangen zijn geen incidenten, het is een structureel probleem. Het wachten is op de keer dat er tientallen doden vallen.'

De overweg bij Zaandam, waar op 23 december 1993 een dronken automobilist door een neergelaten slagboom reed, is zo'n klassiek geval waarover uitvoerig wordt gesproken, maar vervolgens niets aan wordt gedaan. Van de twee sporen die het wegdek kruisen, loopt er één langs een fly over die ruim twintig jaar geleden werd gebouwd.

Een tweede viaduct kwam er niet omdat het ministerie het indertijd niet eens kon worden met de NS en de provincie die toen verantwoordelijk was voor de weg. Dat de veiligheid van de overweg nogal wat te wensen overlaat, weet iedereen in Zaandam.

Ongelukken en bijna-ongelukken waren er genoeg in de afgelopen jaren. 'Zeer onoverzichtelijk', zo kwalificeerde de Spoorweg-ongevallenraad de overweg in het onderzoek naar het ongeluk van 1993.

Een fly over bouwen gaat dertig miljoen kosten. Zaandam is in beroep gegaan bij het rijk tegen de afwijzing van het bouwvoorstel. De NS op hun beurt hebben extra lampen en lichtsignalen aangebracht om de overweg beter zichtbaar te maken. Hoewel de weg al sinds 1993 onder de verantwoordelijkheid valt van de gemeente, ziet Zaandam het niet als haar taak het viaduct te bouwen. 'Wij hebben gewoon geen geld', zegt woordvoerder Brolsma.

Pongers: 'Overheden moeten hun verantwoordelijkheid nemen en niet alles aan de NS overlaten. Waarom wordt er geen meerjarenplan gemaakt om de overwegen aan te pakken? Dat vinden we toch doodnormaal als het om verkeerswegen gaat?'

In Winterswijk hoopt wethouder J. Houwers van Verkeer het binnenkort eens te worden met de NS over 'sanering' van de negen overwegen in de gemeente. De operatie, die onder andere voorziet in de sluiting van nauwelijks gebruikte spoorwegovergangen en de ombouw van AKI's, kost een miljoen gulden. De NS betaalt ruim zeven ton, met de gemeente wordt onderhandeld over een bijdrage.

De wethouder vindt niet dat er al veel eerder actie had moeten worden ondernomen om de overweg aan de Klandermansweg beter te beveiligen. Hij woont er vlakbij.

Houwers: 'Dit ongeluk was niet te wijten aan de beveiliging maar aan onoplettendheid van de bestuurster. Natuurlijk, elk ongeluk geeft aanleiding tot een overpeinzing. Maar deze overweg, die overigens niet zo vaak wordt gebruikt, is niet onveiliger dan de andere onbeveiligde spoorwegovergangen in onze gemeente. Het had ook daar kunnen gebeuren.'

Wim Esselink heeft zijn strijd gewonnen als de overweg straks inderdaad wordt gesloten. 'Dit is een van de weinige plekken in het land waar een trein met zo'n grote snelheid voorbijraast. En wat staat er? Niets. Dit is grove nalatigheid. In de jaren vijftig, toen het treinverkeer niet zo intensief was, kon dit nog. De beveiliging is nu in feite slechter dan twintig jaar geleden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden