De beste leerschool op aarde

Nastja en Kolja stonden niet aan de rand van de Russische samenleving, ze gingen eraan voorbij. De hippies van toen zijn een modelgezin met twee kinderen geworden. Zo niet de haast mythische figuur Lama, hogepriester van een geloof vol vrijheid en drugs. Die leeft nog altijd van dag tot dag. Hij overwintert in Thailand.

Geen groter keurslijf dan de Chroesjtsjovka. Altijd vijf verdiepingen, altijd dezelfde indeling, altijd dezelfde dunne muren die je scheiden van dezelfde buren. De bouwstijl die liefkozend is vernoemd naar Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov kom je overal tegen in de voormalige Sovjet-Unie.


In de meeste grote steden zijn de Chroesjtsjovska's overschaduwd door kapitalistische bouwwoede, maar het idee en het beklemmende gevoel van de buitenwijk zijn dezelfde gebleven. Er is een supermarkt, een school, een politiebureau en een klein park. Je staat 's ochtends in de file, en 's avonds weer. Er zijn geen cafés. Iedereen is er gelijk. Zelfs wanneer je anders bent.


Nastja woont in een gewone Chroesjtsjovka. Haar vader is een gewone politieagent, aan het kleine appartementje waar haar vriendje en haar twee kleine kinderen wonen is niets bijzonders. Een kleine keuken met televisie, drie kamers vol bedden en een toilet waar je moet bukken omdat de wasmachine er vlak boven is gemonteerd. Je stoot je hoofd wanneer je opstaat van het toilet. 'Geeft niet', zegt Nastja. 'Daar ben je na een paar dagen aan gewend.'


'Ik heb mezelf nooit normaal gevoeld', legt ze uit. 'Je hebt in Rusland civielen, de gewone burgers die zich nergens druk om maken. Simpel volk. En je hebt ons.' Noem ze hippies, noem ze alto's of gewoon anderen. Nastja, haar echtgenoot Kolja en de haast mythische figuur Lama. Ze staan niet aan de rand van de samenleving, ze gaan er aan voorbij.


Zweverig? Een beetje. Al is Nastja te doortrapt voor platvloerse esoterische symboliek. 'We praten gewoon heel veel. Over de eeuwigheid, over het leven. Het zijn nooit lege gesprekken. Wanneer je de belangrijkste vraagstukken in het leven hebt behandeld, kun je rustig en kalm leven.'


Hoe minder wensen je hebt, hoe minder problemen er ontstaan. Geld, drift, ambitie - het zijn basale verlangens die je met lichte gelatenheid aan je voorbij kunt laten gaan. Ze is afgestudeerd in de rechten en de psychologie, maar geniet er vooral van te lezen. Kafka, Sartre, Nietzsche, maar ook Hesse, Remarque en Marquez.


En de Russische literatuur? 'Eigenlijk is dat allemaal middelbare schoolwerk', zegt Nastja. 'Ik lees graag Viktor Pelevin, maar de rest staat me tegen. Oude taal, oude ideeën. Ik hou van de zoektocht naar ideeën, de zoektocht naar het zelf.'


Dan trekt ze haar groene hemdje naar beneden en laat ze zonder schaamte haar borsten zien. De volle borsten van een jonge moeder. Drie weken oud is haar tweede kind, het schepseltje vol plooien huilt, maar laat zich tevreden aan de moederborst drukken.


'Waar was ik? Je hoeft niet zo te zijn als de rest van het plankton. Je moet met open ogen de wereld in kijken. Wanneer ik door Rusland liftte, dacht ik vaak: nu gaat het verkeerd, nu zullen ze me verkrachten.' De baby laat een boertje. 'Maar het gebeurde nooit. Het lijkt soms wel alsof alles is voorbestemd.'


Voortbestemd of niet, als vrije vogels trokken Nastja en Lama als een hippiestel door Rusland. Met als standplaats ruigoord Oetrisj, een natuurreservaat in het zuiden van Rusland. Zeven kilometer strand. Dansen, feesten, roken en drinken. Het is voor Nastja al tweeënhalf jaar geleden, maar ze vertelt alsof het gisteren is.


Iedereen kent elkaar daar, iedereen is naakt, iedereen rookt - meestal wiet. Er zijn geen regels, het regelt zichzelf. Wil je aan de zware drugs, klop je aan bij de feestbeesten, doe je het rustiger aan, trek je verderop naar een ander stuk strand.' De autoriteiten bemoeien zich er niet mee. In een dorpje verderop is een politiepost, maar die branden hun vingers niet aan de hippies.


In die tijd was Nastja met Lama. 'Hij was toen een soort monnik. We lazen heel veel, hij straalde een soort evangelie uit, als hogepriester van een geloof vol vrijheid en drugs. We wilden met elkaar trouwen, maar Lama had geen paspoort bij zich. Lama had al zeven jaar geen paspoort meer.'


In Rusland gaat het leven sneller. Je carrière begint de dag dat je aan de universiteit wordt ingeschreven. Niks studiefinanciering, je moet werken om de kost te verdienen. Trouwen doe je in je studententijd, en wanneer je op je 25ste nog altijd geen kinderen hebt, is er iets mis.


Doktoren wrijven het de meisjes in, wanneer je halverwege de twintig bent, loop je tegen onvruchtbaarheid aan. Waarom gelijk trouwen? 'Het is een soort garantie dat je er voor elkaar bent', zegt Nastja. Niet verwonderlijk, Rusland is het land met percentueel het hoogste aantal echtscheidingen ter wereld.


De tijd vliegt in Oetrisj. De zomers zijn er warm, de winters mild. Je kunt er het hele jaar blijven wonen. Iedereen deelt alles met elkaar. Geld speelt geen rol. 'Ik kwam met hooguit 100 euro en ben er maanden gebleven', lacht Nastja. Terwijl Lama een nieuw paspoort ging aanvragen om te kunnen trouwen, kwam ze Kolja tegen. Ze werd verliefd.


'Of Lama terug zou keren, wisten we niet. Ik heb hem maar gebeld. Natuurlijk was hij kwaad. Ik was zijn meisje, en nu plots niet meer. 'Godverdomme, nou - veel geluk dan maar', zou hij gezegd hebben. Niet veel later was Nastja zwanger. Van Kolja.


En dus verhuisde het jonge stel naar Irkoetsk, de Siberische stad aan het Baikalmeer waar Kolja opgroeide. Hij nam een baantje als kok in een goedkoop sushi-restaurant. 'We woonden op de negende verdieping van zo'n verdomde buitenwijk. De lift ging stuk en werd niet gerepareerd. Ik moest hoogzwanger steeds weer de trap op en af.'


Vrienden had Nastja er niet. De enige blijvende herinnering was die aan een dode kat. 'We hadden een jonge kater, die kwam te overlijden. Ik wilde de kat begraven, maar de grond zit tot zo diep dichtgevroren dat we hem gewoon in de sneeuw hebben achtergelaten. Toen dochtertje Liza amper kon lopen, was Nastja weer zwanger, nu van een zoon.


'Ik voelde me slecht, het duizelde een beetje en ik werd misselijk wanneer ik dronk. Ja hoor, een kleine zwangerschapstest en hoppa. Ik was weer in verwachting. Kolja en ik keken elkaar aan; uit de kunst. Maar niet heus. Maar het was al te laat. We overwogen een abortus, maar weet je wat het is - kinderen zijn best cool.'


Voor de bevalling van het tweede kind verhuisde Nastja terug naar Sint-Petersburg. Kolja volgt, al is hij in de woorden van Nastja geen held. De hippies van toen zijn een modelgezin geworden. Twee kinderen, vader die werkt en het leven in een Chroesjtsjovka. Met een beetje mazzel maakt het paar nog aanspraak op overheidssubsidie. Het enige wat rest is een vrije geest, de ervaringen van Oetrisj en voor Nastja de herinnering aan Lama.


'Cou-cou! Ben je daar? Ik zit in Thailand.' Lama is voor de winter uitgeweken naar Thailand. Hij heeft geen telefoon, maar praat met zijn kinderen, zijn vrienden en de rest van de wereld via de chat. Na Oetrisj kwam hij met de autoriteiten in de problemen en is hij een tijd in Oekraïne gaan wonen. In de hoofdstad Kiev, en later in de westelijke stad Lviv.


'Ik ben eigenlijk geboren in Oekraïne, maar opgegroeid in Rusland. Ik heb al lang geen thuis meer. Thuis is voor mij inmiddels waar je slaapt. Nu slaap ik in Bangkok, en dat is thuis.' Van Bangkok gaat de overwintering door naar Phuket, een toeristenoord dat is overgenomen door de Russen. 'Je ziet het hier aan de reclame op straat, alles is in het Russisch. Ik probeer wat bij te verdienen als gids.'


Want er moet wel gewerkt worden. 'Ik kan eigenlijk niet met geld omgaan. Zo makkelijk als het soms binnenstroomt, zo stroomt het ook eruit. Het hangt een beetje van de sterren af.' De afgelopen jaren werkte hij als sjouwer, als leraar, maar vooral als Lama.


'Het is eigenlijk een soort merknaam geworden, Lama. Met al het wantrouwen dat er bij hoort. Joelia is verliefd op me geworden omdat ik Lama was. Ze is met me meegegaan naar Thailand, maar we zitten elkaar hier vooral in de weg. Ik heb geen rust in mijn kont, en Joelia is veel te knap. Zo knap dat het haar karakter in de weg zit, ik denk dat ik haar binnenkort moet laten gaan.'


Ook hij mist de tijd in Oetrisj. 'Al was ik een wat vreemde Lama toen. Ik sprak over mijzelf in de derde persoon, mensen liepen bij me weg. Ik heb overwogen me in een psychiatrische instelling te laten opnemen. Te veel psychedelische drugs. Maar zelfs met die ervaring voel ik me, als ik er op terugkijk, een soort tovenaar.'


Nastja mag inmiddels met Kolja een modelgezinnetje vormen, Lama leeft nog altijd van dag tot dag. 'Als je eenmaal aan de vrijheid hebt geproefd, na al die tijd in Oetrisj, word je nooit meer normaal. Je krijgt een heel bijzonder inkijkje in je eigen wereld, in de wereld van de ander. Het is de beste leerschool op aarde.'


PAVEL PROKOPCHIK

Pavel Prokopchik (1982) is geboren in het Russische Budjonnovsk. Hij is sinds 2001 in Nederland. In 2009 studeerde hij af aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag.


WEBSITE: prokopchik.com


Olaf Koens

Olaf Koens (1985) is correspondent in Moskou van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden