De bergen zijn te laag

Vijf jaar lang legde een elftal fotografen de veranderingen in de provincie Gelderland vast. Soms gaan de ontwikkelingen heel traag en rustig....

'Gelderland gefotografeerd' is de ondertitel van de tentoonstelling Document van het Moment in Museum het Valkhof in Nijmegen. Gelderland: dat zijn de fruitbomen in de Betuwe, de rivieren die traag door oneindig laagland gaan, de kippen van Barneveld (en de vogelpest in de Gelderse vallei), de popgroep Normaal uit de Achterhoek, natuurpark de Hoge Veluwe, de trolleybus in Arnhem, de aanleg van de Betuwelijn.

En betrekkelijk weinig daarvan is te zien op de fototentoonstelling in het Valkhof, waar een keuze wordt gepresenteerd uit het werk van de elf fotografen die sinds 1996 van de provincie Gelderland opdracht kregen 'een belangrijk aspect van Gelderland en de Gelderse bevolking te fotograferen'. De provincie wil met die opdracht 'de gevolgen van ons beleid vastleggen' en 'de veelzijdigheid van het huidige Gelderland documenteren'. De fotografen zijn vrij in de keuze van hun onderwerp.

Dus lieten ze zich leiden door hun fascinatie en zijn er in het Valkhof fotoseries te zien die deel uitmaken van een groter geheel: Annie van Gemert bijvoorbeeld maakte foto's van gezinnen met minstens acht thuiswonende kinderen in Gelderland - prachtige geënsceneerde portretten in zwartwit, daar niet van, maar typisch Gelders zijn die gezinnen niet, eerder typisch 'groot gezin' met oudere kinderen die de kleintjes op schoot hebben en niet erg modebewuste vaders en moeders. Van Gemerts foto's zijn een keuze uit haar project Kinderrijk, waarvoor ze grote gezinnen in Nederland en Vlaanderen portretteerde. Ook Jan van IJkens opnamen in een varkensfokkerij maken deel uit van een groter fotoproject over de relatie tussen mens en dier. De architectuurfoto's van Christel Nijland laten gebouwen zien die onmiddellijk herkenbaar zijn als modern, maar niet even onomstotelijk als Gelders, de allochtonen die Henk Braam fotografeerde tijdens hun religieuze tradities hadden, op het huwelijk aan de Waaloever na van twee Johannes Baptisten uit Irak, ook elders geportretteerd kunnen zijn.

Provincies in Nederland, kan uit de tentoonstelling worden geconcludeerd, verschillen domweg te weinig van elkaar om er uitsluitend karakteristieke beelden te maken.

Dat lukt uiteraard wel bij herkenbare plekken zoals de Waal, of de Ooijpolder bij Nijmegen. Hans Bol legde de polder met zijn platencamera vast op negatieven van 20 bij 50 centimeter. Hij toont idyllische landschappen, met veel gevoel voor detail en grafische lijnen. 'Ik fotografeer de veranderingen zoals ze gaan', zegt Bol in de documentaire die bij de expositie is gemaakt. Zo rustig als dat klinkt, zo rustig zijn zijn zwartwit opnamen.

Veel ingrijpender in het Gelderse landschap zijn de veranderingen waarvoor Siebe Swart kiest. Hij fotografeerde 'de infrastructuur in heden en verleden', onder welke noemer hij de aanleg vat van de Betuwelijn. Swart wil met zijn foto's laten zien wat een politiek besluit op lokaal niveau teweegbrengt. Hij maakte foto's van plaatsen waar de Betuwelijn zou komen, en keerde terug op het moment dat met de aanleg begonnen was om vanuit precies hetzelfde standpunt een nieuwe foto te maken. Zijn foto's, twee aan twee onder elkaar getoond, laten de verwoesting zien van het platteland waar huizen, bomen en weilanden plaats maken voor zandvlakten en bouwrijp gemaakte grond.

Bart Sorgedrager documenteerde een vergelijkbaar drastische verandering. Hij fotografeerde bij de drie Gelderse clubs voor betaald voetbal en legde onder meer de verhuizing vast van Vitesse van het oude stadion Nieuw Monnikenhuize naar het hypermoderne Gelredome langs de snelweg. Van een stadion heeft dat niets meer weg en zo heeft Sorgedrager het bouwwerk ook gefotografeerd: als een fabriek. Niet langer telt het aantal bezoekers per wedstrijd, aldus de fotograaf. Het gaat nu om de omzet per toeschouwer. De veranderingen zijn nog sneller gegaan dan hij bij aanvang van zijn project had verwacht.

Documentaire series zijn bij uitstek geschikt om veranderingen te vangen. Jannes Linders richtte zich op 'het industrieel erfgoed', wat klinkt naar mooie oude fabriekjes, maar hij koos bewust ook voor gebouwen als De Vulcanusfabriek in Vaassen, een troosteloze kolos die inmiddels is afgebroken omdat hij het niet waard was om te restaureren.

'Het gaat om historische waarde', zegt Sorgedrager in de documentaire. 'Het geeft altijd een tijdsbeeld. Het vertelt veel over het leven', zegt Annie van Gemert. 'Het is een momentopname van een periode', zegt Paul den Hollander, die foto's maakte van menselijk ingrijpen in het landschap.

De vorm is belangrijk in deze beelden, en daar sluit de uitmuntende vormgeving van de tentoonstelling bij aan, met mooi uitgelichte foto's die door verschillende grootte, omlijsting of een bijzondere beelddrager als aquarelpapier duidelijk per fotograaf gegroepeerd zijn. Maar de inhoud is nog net iets belangrijker dan de vorm. Dat geldt met name voor de foto's van Loodwicks Press Images (het pseudoniem van fotograaf Joep Neefjes), die ook ronduit zegt dat voor hem het verhaal belangrijker is dan de fotografie. 'Een foto zonder bijschrift of zonder onderschrift heeft voor mij geen bestaansrecht.'

Neefjes maakte drieluiken van steeds twee portretten die een landschap omlijsten. Steeds staat links een allochtone inwoner van Gelderland, met diens geboorteland, naam, geboortejaar en jaar van immigratie. In het midden een door die migrant uitgekozen Gelders landschap dat hem of haar op de een of andere manier aan het thuisland doet denken (Neefjes noemt dat 'substituut landschappen'), met daaronder de naam van de geboortestreek, de naam van het gefotografeerde landschap en een uitspraak ('Het water is breed genoeg maar de bergen zijn te laag', zegt Vari uit Iran bij een foto van de Waal). Rechts tenslotte zijn autochtone inwoners gefotografeerd, van ongeveer dezelfde leeftijd als de geportretterde links, die geboren en getogen zijn in de gefotografeerde streek. De substituut landschappen fotografeert Neefjes zonder uitzondering zwaar en donker als heimwee, de mensen staan, vaak wat ongemakkelijk, ten voeten uit in hun interieur, als om de kijker te dwingen te zoeken naar verschillen tussen 'allochtone' en 'autochtone' interieurs.

Ook Frank Kok, die buitenbaden, recreatieplassen en zwemwedstrijden van dorp naar dorp fotografeerde, wil iets met zijn foto's. 'Als dit mensen aanleiding geeft na te denken over invulling van de openbare ruimte heb ik wel wat gewonnen', zegt hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden