De berenbrug

Door de Rocky Mountains loopt de belangrijkste oost-westverbinding van Canada. Voor dieren is Highway 1 een grote barrière. Maar niet in Banff National Park.

Beer 64 is een actieve dame. De 24 jaar oude grizzlybeer zwerft graag van de ene kant van het rivierdal naar de andere. In de bossen op de zuidwestelijke berghellingen heeft ze haar leger, jaagt ze en brengt ze haar jongen ter wereld. Aan de overzijde van het dal zoekt ze naar de buffelbessen die in de nazomer haar favoriete lekkernij zijn. De bessen groeien er volop langs de randen van prescribed burns - stukken naaldbos die in brand zijn gestoken om meer variatie in de vegetatie te krijgen.


Enkele decennia geleden zou haar mobiliteit Beer 64 ongetwijfeld vroeg of laat fataal zijn geworden, want ze woont in de Bow Valley, al duizenden jaren de belangrijkste oost-westverbinding door de Canadese Rocky Mountains. Beneden in het dal ligt Highway 1, de drukke Trans-Canada Highway die Banff National Park radicaal in tweeën deelt. Voor grizzly's is de weg een vrijwel onneembare barrière.


Niet meer voor Beer 64. Zij gebruikt gewoon een speciaal aangelegd ecoduct of natuurbrug, de Bourgeau Overpass, om veilig van de ene naar de andere kant van haar territorium te komen. Dat weten we omdat Beer 64 - plaatselijk beroemd als de Matriarch van de Bow Valley - sinds jaar en dag een halsband draagt met een gps-zendertje dat onderzoekers om de twee uur precies laat weten waar ze is.


We inspecteren de Bourgeau (voorheen Wolverine) Overpass met Bill Hunt, ranger bij Parks Canada. Rondom hebben we uitzicht op de pieken van de Rockies. Beneden ons razen vrachtwagens en campers op weg naar Lake Louise en Jasper National Park. Het ecoduct, medio jaren negentig gebouwd, is een simpele constructie met twee betonnen overkappingen voor de vier rijbanen van de snelweg. Het is 50 meter breed en met boompjes en struikgewas begroeid. Door de hoge bermen valt de verkeersherrie bijna weg.


Het plan voor de ecoducten kwam vooral voort vanuit een gevoel van public safety, zegt Hunt. Er waren in de jaren zeventig veel aanrijdingen met overstekend wild. Ze waren ook pijnlijk voor het nationaal park. Toen Highway 1 vanaf 1978 werd verbreed naar vier rijstroken, werd besloten om wildpassages aan te leggen.


Er waren ook ecologische argumenten. Ecoducten zijn van groot belang voor de large landscape conservation zoals bepleit door het Yellowstone to Yukon Conservation Initiative (1997) - een plan om een enorme wilderniscorridor te realiseren van Yellowstone National Park in de VS tot de Yukon in Noord-Canada. Het gaat daarbij om het verbinden van habitats en het verbeteren van genetische uitwisseling tussen geïsoleerde populaties dieren.


Territorium

Dit laatste geldt vooral voor Beer 64 en haar soortgenoten. Grizzlyberen hebben een groot territorium nodig. Voor een berin is dat zo'n 200 km2, voor een mannetjesbeer wel 1.000 km2. Grote wegen staan dat in de weg. Grizzly's mijden wegen en steken die zelden over, ook als ze niet druk zijn. Wegen kunnen kleine populaties zozeer versnipperen dat de genetische diversiteit in gevaar komt. Uiteindelijk zijn zulke clusters ten dode opgeschreven.


Onderzoek heeft uitgewezen dat Highway 1 voor de ongeveer zestig grizzly's in Banff National Park dat effect niet meer heeft. Integendeel: dankzij de ecoducten is Highway 1, de belangrijkste en drukste barrière in de hele Rocky Mountains, ecologisch gezien nu de meest doorlaatbare snelweg van Noord-Amerika, stelt natuurbeschermer en -activist Harvey Locke van Yellowstone to Yukon. 'De veel minder drukke Highway 3 in het zuiden is voor grizzly's nu een groter obstakel.'


Aanvankelijk werden alleen underpasses aangelegd - meer dan manshoge faunatunnels onder de snelweg. Die bleken prima voor kleinwild zoals nertsen en stekelvarkens, maar niet voor elanden of beren, zegt Hunt. Daarop kwamen de ecoducten in beeld waarmee in Europa en vooral ook in Nederland werd gewerkt. 'Die wilden wij ook uitproberen, vooral voor carnivoren.' Inmiddels telt Banff zes ecoducten en 38 onderdoorgangen.


De constructie van de ecoducten was een leerproces, aldus Hunt. Ze leken aanvankelijk een mislukking omdat ze blijkens de monitoring niet werden gebruikt. Maar je moet dit soort zaken niet op een menselijke maar een ecologische tijdschaal beoordelen, zegt Hunt. 'Het duurt een jaar of vijf voordat dieren leren de ecoducten te gebruiken. Eerst moeten ze er zelf aan wennen, en dan moeten ze die kennis doorgeven aan hun jongen.'


De ervaringen verschillen per soort. Roofdieren kijken de kat uit de boom. In 1996 maakten grizzly's zeven keer gebruik van de ecoducten, in 2006 ruim honderd keer. Wolven staken in 1996 tweemaal over, in 2006 meer dan 140 keer. Wapiti's (Noord-Amerikaanse herten) daarentegen gebruikten de bruggen al enthousiast toen die nog in aanbouw waren.


Het succes van de ecoducten staat of valt met het goed afrasteren van de snelweg. Highway 1 is in de hele Bow Valley afgezet, met een hek dat diep is ingegraven en met kettingen verzwaard. 'Kwestie van adaptief management', zegt Hunt, 'je leert van je ervaringen.' In dit geval klimmende en kruipende dieren. Hij laat op zijn laptop zien hoe zwarte beren met acrobatische toeren elk hek weten te pareren.


De constructies worden inmiddels goed benut, blijkt uit de monitoring (eerst met zandbedden waarin dieren hun sporen achterlaten, nu met cameravallen met bewegingsdetectie). Veel grote zoogdieren maken er gebruik van: zwarte beer, grizzlybeer, poema, wolf, eland, dikhoornschaap, zwartstaarthert, wapiti. Al gebruiken niet alle soorten alle bruggen. Een wordt alleen gebruikt door dikhoornschapen, een andere vooral door wapiti's.


Hunt wijst de cameraval aan die verdekt op ons ecoduct staat opgesteld. 'We hebben in Banff waarnemingsreeksen sinds 1996, de langste ter wereld, en we hebben alles bij elkaar meer dan 200 duizend passages geturfd', zegt Hunt. En die data zijn heel rijk. 'We weten welke soorten dieren passeren, welk geslacht ze hebben, welke leeftijd, of ze jongen hebben, de frequentie, het seizoen, de tijd van de dag.'


Hoe weet je dat zo'n camera niet steeds dezelfde beer betrapt? Dat checken we, zegt Hunt. Hij laat het prikkeldraad zien dat langs een van de wildpaadjes is bevestigd, en waarmee haren van passerende beren worden verzameld voor dna-analyse. 'Bij één ecoduct hebben we 211 waarnemingen op camera en 86 haarmonsters verzameld', zegt Hunt. 'Die bleken van 14 individuen te zijn, zeven vrouwtjes en zeven mannetjes, waaronder één mannetje dat 25 keer de oversteek maakte.'


Verkeersmortaliteit

Maar doen ecoducten ook wat ze moeten doen? Voorkomen ze aanrijdingen? Voor hoefdieren wel, zegt Hunt, want hun verkeersmortaliteit is afgenomen tot bijna nul. Voor beren geldt dat veel minder, omdat die er ondanks alle voorzorgen nog geregeld in slagen langs de snelweg op te duiken. Het aantal dode beren is met de toename van het verkeer zelfs gestegen. In de parken Banff en Yoho werden vorig jaar 15 zwarte beren doodgereden.


Banff National Park is nu ook bezig met de bouw van nieuwe verkeersbruggen die meer ruimte moeten geven aan de rivier, maar ook aan passerend wild. Door de bruggen 10 meter langer te maken dan nodig, creëer je ruimte waar dieren langs de oevers onder de brug door kunnen. Belangrijk, want rivieren en hun oevers zijn de snelwegen van de natuur.


De ecoducten hebben het leven van Beer 64 in elk geval plezieriger gemaakt. Haar actieradius is vergroot, zo wijzen haar gps-gegevens uit. Ze komt bij haar omzwervingen zelfs regelmatig dicht bij de buitenwijken van Banff. Afgelopen zomer werd ze er meermalen gesignaleerd met haar drie tweejarige jongen.


Zoiets was dertig jaar geleden nog een probleem, toen grizzlyberen graag in vuilnisbakken naar eten zochten, maar dankzij verscherpt waste management associëren ze mensen niet meer met voedsel. 'Banff is een van de weinige plekken ter wereld waar mensen en grote carnivoren vreedzaam samenleven', zegt Locke.


De enige plek in de omgeving van Banff waar grizzly's nog weleens sneuvelen, is op het spoor van de Canadian Pacific Railway, naast Highway 1 de andere grote verkeersader die door de Bow Valley loopt. Daar komen beren schooien vanwege de grain spills, het graan dat de goederentreinen verliezen. Beer 64 is gelukkig zo slim om daar ver vandaan te blijven.


ECODUCTEN EN FAUNATUNNELS

Ecoducten en andere wildpassages zijn bedoeld om de nadelen van wegen voor de fauna te ondervangen, met name de versnippering van leefgebieden en populaties. De eerste werden in de jaren vijftig gebouwd in Frankrijk. Vooral in Nederland hebben ze sinds 1988, toen de eerste twee ecoducten op de Veluwe werden geopend, een hoge vlucht genomen. Met name na de eeuwwisseling, in het kader van de ontwikkeling van de Ecologische Hoofdstructuur. Nederland telt nu circa 35 ecoducten, met nog eens 30 in aanbouw of planning, en meer dan 20 grote onderdoorgangen of faunatunnels.


Vreemd genoeg (gezien de bouwkosten, 2 tot 8 miljoen euro per stuk) is weinig bekend over de effectiviteit van ecoducten. 'We weten heel wat over het gebruik dat dieren ervan maken, maar nog weinig over de effecten op dierenpopulaties en op de biodiversiteit', zegt ecoloog Edgar van der Grift van Alterra Wageningen.


Hij pleit daarom voor meer onderzoek, voor en na de aanleg van ecoducten. 'Dit moet je niet bij elk dassentunneltje doen - daarvoor is dat onderzoek te complex, te tijdrovend en te duur. Zet een paar innovatieve studies op, liefst internationaal, in plaats van al die standaardonderzoekjes die nu gebeuren. Want dat ecoducten gebruikt worden, dat weten we inmiddels wel.'


OUDE EN NIEUWE OERNATUUR

Het behoud van zoveel mogelijk natuurlijke wildernis in de wereld is een van de belangrijkste doelen van natuurbescherming, werd begin deze maand betoogd op het congres Wild10 in Salamanca. De Volkskrant gaat in vijf verhalen op zoek naar oude en nieuw te ontwikkelen oernatuur (rewilding). Vandaag deel 4: de Rocky Mountains, Canada. Eerdere afleveringen gingen over Westelijk Iberia (Spanje/Portugal), de Oostelijke Karpaten (Polen/Slowakije) en de Donaudelta (Roemenië).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden