Analyse Toeslagendrama

De Belastingdienst zat fout, maar de Tweede Kamer is schuldiger

Kinderen spelen in een kinderopvang in Den Haag. Beeld Najib Nafid

De Belastingdienst is de gebeten hond in de zaak van de ten onrechte teruggevorderde kinderopvangtoeslag. Maar de dienst voert slechts een opdracht uit. Die komt van de hoofdschuldige, de Tweede Kamer.

Steeds meer blauwe enveloppen vielen in 2014 bij Steve Kuipers op de mat, vertelde de vader van drie jonge kinderen deze week aan de Volkskrant. Bij elk ­bericht van de Belastingdienst namen de stress en slapeloosheid bij hem toe. Kuipers zou 50 duizend euro aan kinderopvangtoeslag te veel hebben gekregen; of hij die zo snel mogelijk en in één keer wilde terugbetalen. En o ja, de Belastingdienst zette de toeslag ook maar meteen stop.

De dienst zat fout. Maar het duurde lang voordat die dat onder druk van een gerechtelijke uitspraak erkende en Kuipers volledig in het gelijk stelde. Deze week opperde de verantwoordelijke staatssecretaris Menno Snel (D66) dat er misschien wel tienduizenden ouders zijn zoals Kuipers. Het zijn slachtoffers van krachtdadig bedoeld optreden van de Belastingdienst, die aan een vermoeden van fraude genoeg heeft om een burger te ruïneren.

‘Ik ben mijn vertrouwen in de overheid volledig kwijt’, zei Kuipers. Hoe kon het zover komen? Staatssecretaris Snel trok in elk geval het boetekleed aan. ‘Er is mensen onrecht gedaan. Er was sprake van tunnelvisie bij de Belastingdienst. En bij mij. Ook ik ben er te lang vanuitgegaan dat we gelijk hadden.’

Verkiezingsbeloften

Snel lijkt het oprecht te menen. Het zijn de woorden van een staatssecretaris. Dat type bewindspersoon is verantwoordelijk voor de uitvoering van beleid. Zoals ook de Belastingdienst een uitvoerder is.

Maar wie is er verantwoordelijk voor die breuk in het vertrouwen tussen burger en overheid? Wie geeft de opdrachten? Pel alles af en je komt uit bij de politiek, specifieker: de Tweede Kamer.

Politieke partijen doen verkiezings­beloften. Zij willen hun eigen electoraat belonen en potentiële kiezers van hun politieke tegenstanders niet. De snelste, minst ingewikkelde en meest geprofileerde manier daartoe is het draaien aan de knoppen van het belastingstelsel: meer of minder belasting heffen.

In 2005 kwamen er een paar knoppen bij en ging de Belastingdienst ook geld uitdelen. Dat zijn de toeslagen: tegemoetkomingen in de kosten van zorg, huur en kinderen. Geld, een mooiere ­belofte kan een politicus niet doen aan zijn of haar kiezers. Maar voor belastingambtenaren voelde het vreemd aan: geld geven én vragen. En dan ook nog aan dezelfde mensen. De term ‘rondpompen van belastinggeld’ nestelde zich.

Bulgarenfraude 

Daar deed de Kamer een schepje bovenop, signaleerde Francine Giskes, lid van de Algemene Rekenkamer, de controleur van de rijksfinanciën. ‘De druk van het parlement, maar ook de constructie van eerst betalen en dan controleren, maakt het ingewikkeld’, legde Giskes aan Nieuwsuur uit. Bij bijna de helft van de toeslagen wordt niet het juiste ­bedrag overgemaakt. Wie te veel krijgt moet terugbetalen, soms jaren later; wie te weinig ontvangt mag bezwaar maken.

Het wachten was op misbruik. Miljoenen aan huur- en zorgtoeslag peuterde een Bulgaarse bende zonder veel inspanning los. De ­Belastingdienst bleek een overbelaste organisatie, die onder druk van bezuinigingen jarenlang in een permanente reorganisatie zat. De verantwoordelijk bewindsman, VVD’er Frans Weekers, had er geen controle over, vond de Kamer, die hem begin 2014 wegpestte.

Als reactie op de Bulgarenfraude sommeerde de Tweede Kamer dat jaar: toeslagfraude keihard aanpakken. Zo kwamen er tweehonderd extra kinderopvangtoeslagcontroleurs. Aangemoedigd door de publieke en politieke verontwaardiging sloeg ook de uitvoerder door, onthulden Trouw en RTL Nieuws.

Blijvende littekens

Aanvankelijk leek het om een uit de hand gelopen actie van het anti-fraudeteam van de Belastingdienst te gaan, rond het Eindhovense gastouderbureau Dadim. Totdat staatssecretaris Snel bekendmaakte dat wellicht ook elders in het land kinderopvangtoeslagen ten onrechte zijn teruggeëist.

Het leidt ertoe dat gedupeerde ouders continu op hun hoede zijn voor de overheid. Steve Kuipers zag bij zijn derde kind zelfs af van zijn kinderopvangtoeslag. ‘Voor hetzelfde geld staat er een streepje achter onze naam en krijg je twee jaar ­later weer de rekening gepresenteerd.’

Ook in Den Haag zijn de littekens blijvend. Het begint een traditie te worden dat de bewindspersoon die zo vermetel is de Belastingdienst onder zijn hoede te nemen, in de problemen komt.

 Politiek masochisme

Snel was precies de bewindsman die dienst in het derde kabinet van Rutte wilde: een van ons, iemand die de noden van de werkvloer snapt. Een technocraat. Iemand die nog lid moest worden van de politieke partij aan wie de portefeuille toeviel. Dat werd D66, die als enige zin had in politiek masochisme en maximaal afbrandrisico.

Snel komt, net als DNB-president Klaas Knot, uit de talentenvijver van de Groningse economische faculteit. Hij had, de wispelturige Kamer ten spijt, zijn niet geringe denkkracht moeten inzetten voor een verregaande vereenvoudiging van het stelsel. Een stelsel dat door al die uiteenlopende politieke Kamerwensen zeer ingewikkeld is gemaakt. Die complexiteit zorgt voor incidenten en de Kamer eist dat de bewindsman al zijn aandacht daaraan geeft. En dat doet Snel. Daardoor raakt de hervorming van de belastingen verder achterop, wordt het stelsel nog ingewikkelder en de kans op incidenten groter.

En op de mat vallen alleen maar meer blauwe enveloppen die de ontvangers slapeloze nachten bezorgen.

De Belastingdienst: een loyale marionet in handen van de politiek

Veel problemen bij de Belastingdienst zijn terug te voeren op de grillen van de politiek. ‘Den Haag’ verzint allerlei fiscale maatregelen waarvan de dienst maar moet uitzoeken hoe ze die uitvoert. Is er een oplossing? 

De Belastingdienst heeft het moeilijk en daar zijn veel mensen de dupe van: de toeslagontvanger, de medewerker, de digibeet en de Belastingdienst zelf. Lees hier ons vierluik over die slachtoffers en bekijk de video’s. Lees hier het vierluik over de Belastingdienst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden