De beatniks achterna

Door

Als zijn werk het toelaat, kijkt Mohammed Soussi graag uit over zee. Dan loopt hij naar het terras van zijn hotel en ziet hij de veerboten manoeuvreren in de Straat van Gibraltar. Hotel Continental staat hoog boven zee, aan de rand van de medina. Het terras biedt een formidabel uitzicht op de oude terminal, op het water en op de overkant. Soms wordt Mohammed Soussi weemoedig. 'Straks is deze haven overbodig', zegt hij. De nieuwe haven, Tanger-Med, ligt veertig kilometer verderop.


Veel boten arriveren al in Tanger-Med, veel van de duizenden passagiers die de oversteek maken tussen Europa en Afrika. 'Of ze komen met het vliegtuig', zegt Mohammed Soussi. Ooit was het hotel waarvan hij directeur is een verzamelplaats voor al het volk dat Tanger een exotische naam gaf. 'Ze kwamen allemaal voor Monsieur Bowles', zegt de directeur. 'Hij zat vaak op dit terras.'


Vreemd daarom, dat Mohammed Soussi niet weet dat het binnenkort de 100ste geboortedag is van Paul Bowles (1910-1999). Maar hij zal er aan denken, zegt hij, de 30ste december. 'Monsieur Bowles was een echte heer, een notable de la ville. Hij luisterde hier graag naar de verhalen van gewone mensen. Hij hield van onze stad.'


In 1947 kwam de Amerikaanse schrijver en musicus in Tanger wonen. Hij ging er nooit meer weg. In zijn boeken en verhalen roept Bowles de sfeer op van Marokko's brandende woestijnen en duistere stegen, vaak in een gloed van hasj en zwaardere drugs. Het was deze romantisch-donkere wereld die de Beat Generation naar Tanger lokte, popmuzikanten, hippies, en later - in 1989 - de filmer.


'Bertolucci. Bernardo Bertolucci.' Mohammed Soussi spreekt de naam met eerbied uit. Het Continental moet een droom zijn geweest voor de regisseur. Hij maakte er opnamen voor The Sheltering Sky naar een boek van Bowles. Arabische nissen met versleten kussens, gebarsten schilderijen die niemand meer kan thuisbrengen en ladingen antiek uit 1001 Nacht.


Van Paul Bowles zijn wat foto's bewaard, Soussi laat ze graag zien, maar de geest van de schrijver, die is er niet meer. Tanger was een Internationale Zone toen Bowles arriveerde, opgedeeld door koloniale mogendheden. Die status duurde tot Marokko's onafhankelijkheid in 1956 en maakte de stad tot vrijplaats voor smokkelaars, geheim agenten, zwarthandelaren, verslaafden, excentriekelingen, ballingen en hippies. In Tanger, heette het, kon alles.


De stad van toen, van Bowles, staat beschreven in alle reisgidsen waarmee buitenlanders komen aanzetten. Maar het wordt een rare zoektocht. De manager van het toeristenbureau roept: 'Pórbols!'. Leer hem Pórbols kennen. De schrijver. Gelukkig geeft een winterstorm de medina vandaag de gure verlatenheid die Bowles vaak beschreef, mooi decor voor intriges en corruptie. De wind rukt aan de luiken. Voorbijgangers duiken weg in de puntmutsen van hun wollen djellaba's. Ze zoeken warmte bij een glas gloeiende thee in schemerige cafés.


Het doolhof van de stad is niet overrompeld door de souvenirindustrie zoals in Marokko's koningssteden. Pleintjes hebben de intimiteit van woonhuizen, de haveloze winkeltjes zijn de huiskamers. Mijn gelegenheidsgids heet Driss en hij kent de bewoners. 'Veel huizen hebben geen stromend water', zegt hij als we toekijken hoe een vrouw haar versleten wasgoed spoelt bij een fontein. Driss schudt handen, noemt de namen van zijn jonge vrienden en zegt erachteraan: 'werkloos'. De jongens schoppen steentjes voor zich uit. Ze kijken richting zee, net als Mohammed Soussi. Maar weemoed kennen ze niet, verlangen des te meer. Zelfs onder een loodgrijze hemel lonkt het wit van het Spaanse Tarifa. 14 kilometer hemelsbreed. 35 minuten met de boot. Onbereikbaar voor wie geld noch visum heeft.


Eind jaren zestig arriveerde Keith Richards met de boot. De Rolling Stone beschrijft in zijn biografie de hang out van zijn hasjdealer. 'Een paar koperen bedden met bontgekleurde fluwelen matrassen waarop je na het roken van heel veel dope een dag of twee bewusteloos kon blijven liggen.' De vervallen kamers waren behangen met 'alle wonderen van het Oosten', kaftans, tapijten en prachtige lantaarns. 'Alladins grot'.


Handelaren in leren riemen en mobieltjes hebben Alladins plaats ingenomen op de Trappen van Waller, Richards' dope-adresje. De gebarsten traptreden leiden naar het hart van de medina. En daar, op de Zoco Chico, het 'kleine plein', is door de economische neergang waarin Tanger terechtkwam na het vertrek van de jetset misschien iets bewaard gebleven van Bowles' wereld. In Café Central en Café Tingis is niets veranderd sinds de jaren zestig. Op de flatscreens na dan, waarop voetbal is te zien. Naast Central is een publieke telefoon voor wie geen mobieltje heeft. 'Omringd door alle obers' zoals Bowles zijn nerveuze, Amerikaanse hoofdpersoon liet bellen in Let it Come Down. Dat was een halve eeuw geleden. De obers van nu zeggen: 'Pol Bols noemde ons café in zijn boeken.' Pol Bols betekent fooi.


Maar dan, na een dwaaltocht door de medina, staan we voor de zware voordeur van de American Legation. Hier zetelde de Amerikaanse consul in Bowles' dagen, in een voormalig sultanspaleis. We stappen zo de jaren veertig in. Een staande klok tikt de uren weg, art-deco-lampen verlichten een houten bureau. De romantische oriënt, waarvoor kunstenaars naar Tanger kwamen, is te zien op tekeningen en schilderijen van het Marokkaanse landleven.


Eén kamer is gewijd aan Bowles en de Beat Generation. Op de foto's poseert de schrijver met Noel Coward, met William Burroughs, met Truman Capote. Alle toeristen in de stad lijken zich hier te hebben verzameld, onder hen veel Amerikanen.


In Café de Paris, waar Bowles vaak kwam met zijn gasten, is de zakenman Abdul Hadi verbaasd over zoveel belangstelling voor een dode schrijver en een verdwenen Tanger. 'Het Tanger van Bowles bestaat niet meer', zegt hij, 'de nieuwe ex-pats komen niet naar de medina.' Franse managers, Zweedse ingenieurs: ze kiezen voor het comfort van de moderne buitenwijken.


Tanger begint aan een periode van economische bloei, zegt Abdul Hadi, let maar op. Dat er ook geld is te verdienen aan toeristen, dat toeristen dol zijn op ooit vermaarde broeinesten, dat ze komen voor Paul Bowles - ach. 'In 2012 gaat in Tanger-Med een nieuwe Renaultfabriek open. Goed voor duizenden banen.'


Misschien dat Driss' vrienden dan werk vinden. Mohammed Soussi kijkt intussen wat minder vaak over zee. Hij heeft het te druk met het opknappen van zijn oude hotelkamers. De nieuwe tijd stelt nieuwe eisen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden