De Baltische Staten: het nieuwe toevluchtsoord voor Russische dissidenten

Ze zijn relatief dichtbij, dus familie kan langskomen, en er wordt ook Russisch gesproken. Estland, Letland en Litouwen zijn een ideaal toevluchtsoord geworden voor activisten, journalisten en kunstenaars die zich in Rusland niet meer thuisvoelen.

Etnische Russen houden een picknick in Plavnieki, een buurt in Riga waar overwegend Russen wonen. Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Steek de Narva Rivier ten zuidwesten van Sint-Petersburg over en niets wijst erop dat je het nieuwe toevluchtsoord voor Russische dissidenten betreedt.

Aan de westkant van de rivier staan dezelfde sovjetflats van vijf verdiepingen, de moeders bij de speeltuinen spreken Russisch en allemaal weten ze de weg naar het standbeeld van Lenin. Maar dieper in de Baltische Staten, in de hoofdsteden met wapperende vlaggetjes van de Europese Unie, is een groep nieuwkomers neergestreken.

Jevgenia Tsjirikova stapt van de fiets met haar dochtertje Sasja in een woonwijk in Tallinn. Al tweeënhalf jaar is Tsjirikova verlost van angsten over de veiligheid van Sasja. Terwijl ze nog steeds het werk doet dat haar gezin bedreigingen opleverde: natuurgebieden beschermen tegen bouwprojecten van de Russische overheid. Alleen doet ze dat nu met een laptop vanuit het buitenland.

Ruslands bekendste milieuactiviste was in 2015 niet de eerste die een uitweg zocht. Gevluchte vrienden en bekendheden hadden de ideale plek voor een nieuw leven al gevonden. Een kwart eeuw na het einde van de Sovjet-Unie, een bron van politieke vluchtelingen, week Tsjirikova uit naar het nieuwe bolwerk van Russische dissidenten: de Baltische staten.

Ze vertrok na het verloren gevecht voor behoud van een bos buiten Moskou, waarbij activisten belaagd en gearresteerd werden. Een journalist herstelde nooit van klappen op zijn hoofd en kwam vijf jaar later om.

'Mijn werk is niet meer efficiënt in Rusland', zegt Tsjirikova. 'Je beschermt geen natuurgebieden, maar teamgenoten in de gevangenis.'

Pluspunten

De drie voormalige Sovjetrepublieken aan de Oostzee hebben een aantal evidente pluspunten voor Russische dissidenten op zoek naar een onderkomen. Ze liggen naast de deur, dus kunnen vrienden en familie gemakkelijk op bezoek komen. Een groot deel van de bevolking spreekt Russisch, dus is het geen noodzaak om de ingewikkelde talen van Estland, Letland of Litouwen te leren. En, mooi meegenomen, de levensstandaard is er hoger dan in Rusland.

Het symbool van de nieuwe Russen aan de Oostzee is Meduza, een mediabedrijf op twee verdiepingen van een woonhuis in het stadshart van Riga. Hier runnen ruim dertig jonge Russische journalisten een site voor betrouwbare nieuws- en achtergrondverhalen over Rusland met inmiddels maandelijks 6 miljoen bezoekers. Het is het enige grote Russische nieuwsmedium dat niet gevestigd is in Moskou.

Etnische Russen komen samen in een wijk aan de rand van Riga. De Russen worden in Estland en Letland niet hetzelfde behandeld als de etnische Esten en Letten. Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Maar waarom helemaal in Riga? Rusland viel voor Galina Timtsjenko meteen af. De journaliste is overheidsinvloed op haar werk zat, sinds ze ontslagen werd als hoofdredacteur van het grootste Russische onlinenieuwsmedium wegens 'extremisme' in berichtgeving over Oekraïne - de Russische internetcensor struikelde over een link in een interview met een Oekraïense nationalistenleider. Tientallen journalisten stapten op uit solidariteit met hun hoofdredacteur en kwamen tijdens een dronken nacht in Timtsjenko's appartement tot de slotsom: dan maar vanuit het buitenland verslag doen van het binnenland.

'Ik heb geen energie om tegen de autoriteiten te vechten', zegt Timtsjenko, nu directeur van Meduza. 'Ik wil gewoon mijn werk doen.' Dat lukt. In Riga vallen de artikelen van haar journalisten onder Letse mediawetten in plaats van Russische - en de lokale autoriteiten hebben nog niet van zich laten horen. Dat scheelt veel energie, beaamt Meduza's hoofdredacteur Ivan Kolpakov. 'Je verspilt hier trouwens ook geen energie in het openbaar vervoer. Je hoeft niet naar allemaal feestjes. Het is bijna saai.' Ja, vergeleken bij de Russische hoofdstad is Riga een dorp. Maar met genoeg hippe bars, en bovendien is een zandstrand nooit zo dichtbij geweest voor de meeste jonge Russen.

'De gebeurtenissen van 2014'

Veel dissidenten komen hier wegens wat ze 'de gebeurtenissen van 2014' noemen: de annexatie van de Krim en de Russische steun voor separatisten in Oost-Oekraïne. Wie publiekelijk Ruslands gebiedsuitbreiding ter discussie stelt, wordt snel gezien als landverrader in een samenleving waarin een grote meerderheid president Poetins beleid goedkeurt.

Iemand die precies weet hoe hij de beslissing nam om afscheid te nemen van het land met daarin zijn moeder en vrienden, is dichter Dmitri Koezmin. Het gebeurde in de metro van Moskou. 'Ik keek naar de wagons, ongeveer honderd mensen zaten erin. Ik dacht bij mezelf: 86 van die honderd mensen steunen de oorlog in Oekraïne en anti-homowetgeving. Wil ik dezelfde lucht inademen als zij? Eerlijk gezegd niet.'

Koezmin doet zijn verhaal in een tuin met een fonteintje op het platteland van Letland, naast zijn vrijstaande huis. Hij woont er met zijn vriend en hun zoontje, op de zolderkamer vertaalt hij Oekraïense oorlogspoëzie en studeert hij Lets.

Aan de Oostzee hoeft hij zijn mening over de Russische inmenging in Oekraïne niet onder stoelen of banken te schuiven. Estland, Letland en Litouwen herbergen sinds dit jaar vier duizend soldaten uit Canada en Europese Navo-lidstaten zoals Nederland - Russische expansiedrift is hier een ernstige zaak. Zo ernstig dat de bewoners van Riga een standbeeld van de landveroverende tsaar Peter de Grote uit het centrum hebben verbannen naar een parkeerplaats in een buitenwijk, waar de Russische tsaar en zijn stenen paard nu naast een vuilcontainer staan opgesteld.

Het standbeeld van de landveroverende Russische tsaar Peter de Grote is in Riga uit het centrum verbannen naar een parkeerplaats in een buitenwijk. Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Een andere reden voor Letlands populariteit onder Russische dissidenten: een verblijfsvergunning verkrijgen gaat gemakkelijk. Wie een huis koopt, krijgt er al een, afhankelijk van de koopsom. De Letse regering moedigt buitenlanders zo aan om geld in de Letland te steken.

'Tien Chinezen hebben hier ook huizen gekocht, maar ik heb ze nog nooit gezien', zegt Koezmin. Andere democratieën hadden hem niet zomaar binnengelaten, denkt hij. 'Dan had ik bijvoorbeeld moeten bewijzen dat ik onderdrukt word in Rusland, dat is niet zo eenvoudig.'

Etnische Russen

Wat vinden de inwoners van de Baltische staten eigenlijk van de nieuwkomers uit Rusland? Etnische Russen wonen er al decennia. Ze zijn in groten getale achtergebleven na de Sovjet-Unie. Maar in Estland en Letland worden ze niet hetzelfde behandeld als de etnische Esten en Letten.

Neem vijf Kozakken in een verlaten fort buiten Riga. Met drank en gedichten herdenken ze in uniformen het leven van Aleksej Romanov, de zoon van de laatste Russische tsaar - niet omdat het zijn sterfdag is, maar gewoon, omdat het lekker weer is. De vijf Kozakken zijn geboren en getogen in Letland, maar geen van hen draagt de Letse nationaliteit.

Bij de onafhankelijkheid in 1991 kregen etnische Russen niet automatisch een paspoort in Letland en Estland. Zo probeerden beide landen jaren van Sovjet-invloed terug te draaien. Nog steeds wonen er in Estland naar schatting 80 duizend mensen zonder nationaliteit. In Letland gaat het om 250 duizend 'niet-burgers'. Ze mogen niet voor de overheid werken.

Maar de huidige nieuwkomers worden wel verwelkomd, zegt hoogleraar Deniss Hanovs van de Stradina Universiteit Riga, die integratie bestudeert . 'Deze journalisten en intellectuelen kunnen de inwoners van de Baltische Staten een beter inzicht geven in Rusland. De gevestigde Russischtaligen kijken vooral naar de staatskanalen uit Moskou.'

Interactie

Tussen de nieuwe Russen en de lokale bevolking is er interactie. Milieuactivist Tsjirikova geeft lezingen in Estland. Dichter Koezmin organiseerde in juni een internationaal poëziefestival in Riga. Meduza heeft een zomerprogramma voor journalisten uit de voormalige Sovjet-Unie.

Wat als de sfeer radicaal verandert in Rusland, gaan de dissidenten dan snel weer terug naar het vaderland? Geen van de dissidenten houdt er rekening mee. 'En stel dat het gebeurt', zegt documentairemaker Vitali Manski. 'Elke auto heeft een remweg, en we hebben hier te maken met een auto die al 17 jaar lang op topsnelheid is.' Manski, 53, doelt op de jaren waarin president Poetin om beurten president en premier was. 'Of hij knalt op een muur of de remweg is te lang voor mijn leven.'

Het enige dat Manski nog met Rusland verbindt is Artdocfest, het documentairefestival dat hij jaarlijks organiseert in Moskou. Maar het festival hangt aan een zijden draadje. Manski's kritiek op de annexatie van de Krim is niet goed gevallen bij de Russische regering. De minister van Cultuur heeft verzekerd dat Manski's projecten geen subsidie krijgen wegens diens 'anti-staat opvattingen'.

De documentairemaker blijft dus. 'Het is niet mijn moederland', zegt Manski. 'Maar mensen spreken hier mijn taal, ook mentaal. Letland is Rusland zonder Poetin.'

Meer zien:

Bekijk ook de fotospecial van Yuri Kozyrev.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden