De auteur wordt letterknecht

Vrij Nederland verschijnt volgende week met een nieuwe formule. Op de redactie zelf voltrekt zich een culturele revolutie. Het arbeiderszelfbestuur van de journalisten wordt afgeschaft....

EEN HALVE eeuw lang werd de redactie van Vrij Nederland geregeerd door de redactievergadering: Het Collectief. Een lichaam van bijna mythische proporties. De faam van Het collectief werd gevestigd in de jaren zestig, door journalistieke reuzen als Joop van Tijn, Igor Cornelissen Jan Rogier en Rinus Ferdinandusse. De basisdemocratie vierde hoogtij. Elke week kwamen zij bijeen aan hun Ronde Tafel, bespraken de verhalen, de ideeën, de politiek, de wereld. Geen beslissing van enig formaat kon worden genomen of de vergadering debatteerde erover.

Op een mooie zaterdag in januari kwam dit geduchte gezelschap weer bijeen, in gebouw Felix Meritis in Amsterdam, een plek even vol van linkse heroïek als Het Collectief zelf. Opnieuw vond een historische vergadering, want zonder slag of stoot plaatste deze gevreesde vergadering zichzelf in de marge. Nog slechts incidenteel zal Het Collectief bijeenkomen.

Sommige redacteuren hebben nog steeds het gevoel te zijn overvallen in Felix Meritis. 'Er is in ieder geval niet over gestemd', herinnert een van hen zich. Maar Xandra Schutte, sinds ruim een half jaar hoofdredacteur, trekt verbaasd haar wenkbrauwen op. 'We hebben het voorstel van tevoren met iedereen apart besproken. Ik heb aan het einde gevraagd: ''Is er iemand die er tegen is?'' Maar er reageerde niemand. Als mensen dan zwijgen, snappen ze niet hoe een democratische structuur werkt. Het hoort bij de civil courage om op zo'n moment je mond open te doen.'

De redactievergadering zal nog slechts bijeen worden geroepen voor belangrijke besluiten. Voor de gewone journalistieke praktijk is een moderne structuur opgetuigd, bestaande uit vier deelredacties, compleet met chefs, die coördinatoren worden genoemd. Voor veel redacteuren was het afschaffen van de wekelijkse vergadering een opluchting. In de deelredacties 'bruist en knettert het weer', zegt een van hen. Maar sommige routiniers lijden aan een lichte vorm van nostalgie.

Schutte vindt dat er niets verloren gaat. 'Die vergadering elke woensdag was een buitengewoon ongeïnspireerd uurtje geworden. In de glorietijd van Vrij Nederland, in de jaren zeventig, was dat anders, maar toen was de redactie veel kleiner. Maar als je met dertig man zit te vergaderen, praten er drie en de anderen zitten er een beetje als decorstukken bij.'

Dat er bij Vrij Nederland dingen moesten veranderen, was wel zonneklaar. Al jaren zakte de oplage van het blad langzaam, maar sinds de plotselinge dood van hoofdredacteur Joop van Tijn in 1997 ging het hard. Vorig jaar daalde de omzet van VN volgens het vakblad MediaFacts 5 procent. Winstgevend is het blad niet of nauwelijks. Begrotingsoverschrijdingen, zoals die zich vorig jaar nog voordeden, worden niet meer getolereerd. En dat betekent minder reisjes, omzichtiger declareren, geen gratis broodjes meer.

Dramatische gevolgen zal dat niet hebben. Mogelijk zal een enkele vacature niet worden vervuld, maar dat kan best. 'We zitten ruim in ons jasje.' Er naderen alweer twee vacatures, want voor het eerst in de geschiedenis stappen redacteuren, twee in getal, over naar de vijand, Het Financieele Dagblad. Alsof ze wilden bewijzen dat Vrij Nederland nu een gewoon blad is geworden.

In tenminste één opzicht gaat de redactie socialer worden: Schutte wil zo snel mogelijk een einde maken aan het standensysteem. Er zijn nu negentien redacteuren, en vijftien 'redactionele medewerkers'. Het enige verschil tussen de twee is dat de laatsten geen stemrecht hebben in de befaamde redactievergadering. Het onderscheid werd ooit bedacht om te voorkomen dat Renate Rubinstein, aan wie veel Vrij Nederland-redacteuren de pest hadden, zou toetreden tot de redactievergadering. Alleen een unanieme redactievergadering kon redacteuren benoemen. Sommige redactiemedewerkers die al tientallen jaren bij VN werkten, werden door hun collega's met stemrecht afgewezen.

Er sneuvelen meer mythen in de beeldenstorm die woedt in de fraaie schuilkerk aan de Amsterdamse Raamgracht. Ook de mythe van 'het auteursblad' moet er aan geloven. Het idee dat iedereen die bij Vrij Nederland werkt een Auteur is. Met zijn eigen stijl. Iedereen een genie. 'We hebben natuurlijk vele genieën gehad: Martin van Amerongen, Joop van Tijn, Gerard van Westerloo. Maar het idee dat je elke auteur met rust moet laten omdat er dan vanzelf iets geniaals naar boven komt, daar moeten we vanaf. We moeten ook schrijven als dat ene geniale verhaal er niet in zit.'

Daar zullen dus wat ego's geplooid moeten worden tot gewone letterknechten. En letterknechten die niet genoeg schrijven, kunnen problemen verwachten. Ze zullen ook niet mogen schrijven waarover ze maar willen of wanneer ze maar willen, want er komt een strakke planning. Meer dan voorheen komt er ook een vast stramien, zodat de lezer niet de ene week met vijf interviews wordt opgescheept en de volgende keer met drie buitenlandreportages. Kortom: het blad krijgt een formule, iets wat drie jaar geleden door interim-hoofdredacteur Carel Peeters nog werd afgedaan als 'modern geouwehoer over tijdschriften'.

Zelfs in hun meest beschutte domein, het verhaal zelf, zijn de redacteuren niet meer veilig. De verhalen, zegt Schutte, moeten worden 'aangescherpt'. Aangescherpt? 'Adjunct-hoofdredacteur Max van Weezel en ik begeleiden de schrijvers. We zoeken mee naar invalshoeken, we sturen bij. We weigeren zelfs stukken. Nou, dat is in het verleden bijna nooit gebeurd.'

De meeste rubrieken blijven, zelfs Terzijde en Geknipt voor U: de lezer wil het nu eenmaal. Ook de meeste collumnisten blijven. Inclusief Grijs, ongetwijfeld een van de oudste columns in Nederland. Er komen ook nieuwe columns bij, onder meer van Stephan Sanders.

Maar de zichtbaartste verandering betreft het formaat. VN wordt kleiner. Zodat het straks in de handtas past. 'Bovendien is het veel economischer. Bij het huidige formaat moesten we erg veel papier weggooien.'

In korte tijd lijkt zich bij Vrij Nederland niet zozeer een restyling te hebben voltrokken, als wel een complete culturele revolutie. In gang gezet door iemand die nooit hoofdredacteur heeft willen worden. Die nooit aan carrière zegt te denken. De eerste vrouw die in Nederland hoofdredacteur werd van een opinieblad.

Logisch is dat laatste wel. 'Het past in de beroemde feministische wet van Sullerot. Die houdt in dat vrouwen pas op topfuncties komen als de waarde van het instituut achteruitgaat. Ik denk dat als dit een glorieus weekblad was, ik veel minder kans had gehad om deze baan te krijgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.