De asfaltmachine

Vanaf vandaag presenteert de Volkskrant vier weken lang zijn jaarlijkse Top 200 van invloedrijkste mensen in Nederland. Wilco Dekker en Ben van Raaij spraken met de elite over wat er speelt in de top van Nederland....

Afgelopen zomer. Na dagenlange ophef over zijn actieverleden stapt Wijnand Duyvendak op als Kamerlid voor GroenLinks. Hij wil de handen vrij hebben om de ‘onterechte beeldvorming’ rond zijn persoon aan te vechten. Door de ‘affaire-Duyvendak’ komt de milieubeweging zwaar onder vuur te liggen.

Onbedoeld versterkt uitgerekend Duyvendak zo een door de werkgevers geregisseerde aanval op de milieubeweging. Die aanval is achter de schermen al meer dan een jaar aan de gang. ‘Nee, de affaire-Duyvendak, daar zaten wij níet achter. Dat heeft hij helemaal zelf gedaan’, grinnikt Niek Jan van Kesteren, algemeen directeur van werkgeversvereniging VNO-NCW en prominent CDA’er. ‘Maar het kwam wel heel goed uit. De positie van de milieubeweging, die als een octopus overal in Nederland zijn tentakels in heeft, is nu op z’n minst gekanteld.’

De aanval op de milieubeweging begint in de zomer van 2007, als de Raad van State op 25 juli een streep zet door de – door veel omwonenden en regionale politici gewenste – verbreding van de A4 bij Leiderdorp. Dat is al jarenlang het beruchtste knelpunt in het snelwegennet.

Volgens de hoogste bestuursrechter zou een verbrede A4 de luchtkwaliteit verlagen. In elk geval heeft Rijkswaterstaat ondeugdelijk werk afgeleverd en onvoldoende gekeken naar gevolgen van de verbreding in de toekomst, aldus de Raad. Die stelt zo Milieudefensie in het gelijk, die een procedure had aangespannen.

VNO-NCW is ‘verbijsterd’. Volgens voorzitter Bernard Wientjes dreigt de milieubeweging Nederland te ‘verlammen’, omdat de uitspraak kans biedt ook andere grote bouwprojecten stil te leggen. De werkgevers hebben verkeersminister Camiel Eurlings (CDA) bij zijn aantreden, begin 2007, duidelijk gemaakt dat zijn politiek succes wordt afgemeten aan de vraag of het vastgelopen Nederland straks weer kan doorrijden. Door nu eindelijk echt wegen aan te gaan leggen, bijvoorbeeld. Daarvoor moet de macht van de milieubeweging gebroken worden.

Na de uitspraak van de Raad van State besluit VNO-NCW dat het tijd is voor ‘een lobbytje’. De werkgevers zijn niet de enigen die boos zijn. Zo spreekt VVD-Kamerlid Paul de Krom van ‘juridisch fundamentalisme’, omdat de Raad van State irreële eisen zou stellen. Voorzitter Elco Brinkman van Bouwend Nederland is ‘flink teleurgesteld’. De woede is De Telegraaf niet ontgaan. De krant begint eind augustus de actie Laat NL Rijden, met ruim een week lang elke dag volop aandacht voor de ‘fileramp’. De krant verzamelt vierduizend lezersreacties voor minister Eurlings, die volgens de krant geregeld in zijn Britse MG F-cabriolet door Limburg toert, omdat hij ‘als zoveel Nederlanders een pure liefhebber van autorijden is’.

De actie Laat NL Rijden reed de minister toch niet in de wielen, vraagt de krant. Nee, antwoordt Eurlings, de actie ‘is hem uit het hart gegrepen’. Files zijn slecht voor de economie en Nederland ‘kukelt omlaag’ als vestigingsland. Hoe het zo ver heeft kunnen komen? ‘We zijn in Nederland heel slecht geworden in besluiten nemen,’ zegt Eurlings. ‘Te vaak proberen wij alles en iedereen tevreden te stellen. Maar niets besluiten is ook een besluit.’ Het moet dus anders. ‘De spade moet de grond in!’

Eurlings heeft haast. De jonge Limburger (35), volgens sommigen de kroonprins van premier Balkenende, moet zich waarmaken, zegt een ingewijde. ‘Hij moet leveren, op twee punten. Eén: een spoedwet om sneller wegen aan te leggen. En twee: de hindermacht van de milieubeweging aanpakken.’ Eurlings maakt zo veel kiezers blij, die zich ergeren aan de files, en krijgt de steun van het bedrijfsleven, aldus de ingewijde.

Een woordvoerder van de minister wijst deze analyse met kracht van de hand. ‘Volstrekte onzin’.

Mobiliteit

Mobiliteit
Eurlings gaat in het najaar op bezoek bij de top van de vijf grote industriële bedrijven: Shell, Unilever, Philips, Akzo Nobel en DSM. De bazen van de Nederlandse takken van deze multinationals komen enkele keren per jaar bijeen. In dit gremium wordt onder meer besproken ‘welke zaken van gemeenschappelijk belang men aan een minister wil voorleggen’. Zoals mobiliteit. In het gesprek op een van de hoofdkantoren toont Eurlings zich gevoelig voor de ergernis van de bedrijven over de fileproblematiek. Hij zegt een aantal dingen te zullen doen. ‘En hij is daarin zeer actief geweest, kunnen we nu constateren’, zegt Peter de Wit, de president-directeur van Shell Nederland, tevreden.

Mobiliteit
Omdat het hoofdkantoor van Shell in Den Haag staat en het bedrijf diverse fabrieken en kantoren heeft in Rotterdam, weet De Wit meer van files dan hem lief is. Over de A4 Midden-Delfland, die de files tussen Rotterdam en Den Haag moet verhelpen, wordt al meer dan vijftig jaar gepraat. ‘Den Haag-Rotterdam is erg moeilijk. Dat kost je een uur tot anderhalf uur, midden op de dag! Ik ben al een keer te laat geweest voor een afspraak met de burgemeester van Rotterdam.’

Mobiliteit
Intussen heeft de verbijstering van VNO-NCW over de uitspraak van de Raad van State succes gehad. De top van de werkgeversorganisatie wordt althans in augustus uitgenodigd voor een gesprek met onder anderen Herman Tjeenk Willink, PvdA-prominent en als vicevoorzitter van de Raad van State (koningin Beatrix is formeel voorzitter) vaak omschreven als ‘de onderkoning van Nederland’. ‘Er was nogal wat beeldvorming in de media, met name in De Telegraaf, ook gevoed door VNO-NCW, als zou de Raad zich voor het karretje van de milieubeweging hebben laten spannen’, zegt een woordvoerder van de Raad van State. ‘Daarom hebben we het initiatief genomen goed uit te leggen wat onze positie precies is.’

Mobiliteit
In het gesprek leggen voorzitter Wientjes en directeur Van Kesteren van VNO-NCW uit dat bedrijven en burgers uitspraken als die over de A4 absoluut niet begrijpen. De onafhankelijke Raad van State – van 1531 – dreigt daarmee kwetsbaar te worden. Tjeenk Willink vindt het volgens de werkgevers een ‘ernstig signaal’, maar maakt ook duidelijk dat de Raad zich aan de wet heeft te houden. Dan moet de wet worden veranderd, denken de werkgevers.

Mobiliteit
Minister Eurlings heeft in september, twee maanden na de uitspraak van de Raad van State, een commissie ingesteld die moet onderzoeken hoe de besluitvorming rond infrastructuurprojecten sneller kan. Voorzitter wordt Peter Elverding, voormalig topman van het Limburgse chemieconcern DSM. In april is de commissie klaar. Volgens Elverding kan de gemiddelde besluittijd meer dan gehalveerd worden, van elf jaar naar een jaar of vijf. Maar dan moet het kabinet wel al zijn 35 aanbevelingen overnemen, waaronder het maken van een noodwet, zoals in 1995 een noodwet is ingezet om de rivierdijken te kunnen verhogen. Ondernemend Nederland is tevreden: ‘Het moeras waarin de infrastructuur is terechtgekomen, kan worden drooggelegd.’

Symboolpolitiek

Symboolpolitiek
De milieubeweging is kritisch. Symboolpolitiek, noemt directeur Mirjam de Rijk van Natuur en Milieu het, omdat niet de juridische procedures het probleem zijn, maar de gebrekkige werkwijze van de overheid. Die legt onder meer Europese regels steevast streng uit. Het kabinet neemt niettemin eind mei de aanbevelingen van Elverding over.

Symboolpolitiek
Terwijl Nederland massaal vakantie viert, wordt begin augustus een persbericht verstuurd over een nieuw boek van Wijnand Duyvendak, Klimaatactivist in de politiek. Daarin bekent het Kamerlid alsnog een inbraak bij het ministerie van Economische Zaken in 1985. Duyvendak neemt afstand van zijn actieverleden, maar al snel is het land te klein. Eerst wordt de kraakbeweging gefileerd, daarna is de milieubeweging aan de beurt.

Symboolpolitiek
Greenpeace krijgt de volle laag nadat het stenen in zee heeft gestort uit protest tegen de ‘laksheid’ van de politiek bij het instellen van zeereservaten. De Raad Nederlandse Detailhandel (RND) wil van PvdA-milieuminister Jacqueline Cramer een onderzoek naar subsidies voor milieuclubs. De aanleiding is het jaarlijkse rapport Fout Hout van Milieudefensie. Dat zou vol onjuistheden staan, waardoor de detailhandel in een kwaad daglicht wordt gesteld. De brief is al een maand oud, maar wordt door de RND opnieuw verstuurd nadat hij is opgepikt door De Telegraaf. Van de inhoudelijke kritiek op Fout Hout blijft niet veel over. ‘Een luchtbel, maar publicitair heeft het zijn werk gedaan’, zegt Milieudefensie-directeur Frank Köhler. ‘Dat komt ons imago niet ten goede.’

Symboolpolitiek
De Telegraaf opent intussen met koppen als ‘Stop de milieumaffia’ en ‘Milieuminister guller dan Sinterklaas’. In de krant roept VNO-NCW-voorman Wientjes het kabinet eind augustus op de subsidie voor Milieudefensie te staken – deze organisatie wordt in het bedrijfsleven gezien als ‘het minst coöperatief’ van de milieubeweging. Wientjes hekelt de ‘groene oorlog’ tegen de aanleg van wegen en bedrijfsterreinen en verwijt het ‘dogmatische’ Milieudefensie democratische besluiten te negeren.

Procedures

Procedures
Een van de andere geldschieters van milieuorganisaties is de Postcodeloterij. Boudewijn Poelmann, de baas van het bedrijf achter de Postcodeloterij, wordt ‘met enige regelmaat’ aangesproken door Kamerleden van VVD en CDA over de A4. ‘Dan denk ik: hallo, jullie zijn Kamerleden. Als die procedures niet deugen, en dat vind ik bij de A4 ook, kunnen jullie die zelf veranderen. Jullie hebben als politiek die regels gemaakt. Verander ze dan! De wet biedt nu mogelijkheden om bezwaar te maken. Dat de milieubeweging die gebruikt, kun je ze niet kwalijk nemen.’

Procedures
In oktober blijkt de mogelijkheid om te procederen tegen overheidsbesluiten te zijn beperkt. De Raad van State laat bij een uitspraak weten dat alleen direct belanghebbenden nog welkom zijn. Organisaties die ‘procederen om het procederen’ worden voortaan niet ontvankelijk verklaard.

Procedures
Volgens de woordvoerder van de Raad van State is er geen enkel verband tussen deze ‘lichte aanscherping van de jurisprudentielijn’ door de hoogste bestuursrechter, en het bezoek van VNO-NCW ruim een jaar geleden. ‘De aanscherping is gevolg van de eerdere afschaffing van de mogelijkheid voor burgers tegen bijna alle besluiten te procederen. Nu is de lat voor stichtingen ook hoger gelegd.’

Procedures
Rechtspraak is ‘een dynamisch proces’, aldus de woordvoerder. ‘Wie belanghebbend is, moet worden beoordeeld op grond van de wet. De interpretatie daarvan kan in de loop der tijd wijzigen.’ Inmiddels zijn al twee milieustichtingen niet ontvankelijk verklaard.

Procedures
In Den Haag komt de ChristenUnie eind oktober met een nieuw plan voor een tunnel onder de A4 Midden-Delfland. De kleinste regeringspartij krijgt de volle laag, omdat het nóg meer vertraging oplevert. ‘De asfaltmachine moet gaan draaien’, zegt CDA-Kamerlid Ger Koopmans.

Procedures
Ook een plan van enkele bouwbedrijven voor een tunnel langs het Naardermeer, waarmee het CDA aankomt, gaat in de prullenbak. De eigenaar van het gebied, Vereniging Natuurmonumenten, heeft dreigend laten weten zo’n tunnel niet te accepteren. Natuurmonumenten, met CDA-prominent Cees Veerman aan het hoofd, heeft meer leden dan alle politieke partijen bij elkaar.

Procedures
Ook de ambitieuze en daadkrachtige minister Camiel Eurlings dreigt nu vast te lopen. ‘Hij doet het goed, maar waadt ook door de stroop’, zegt een ingewijde. ‘Hij lijkt op het konijn dat zichzelf steeds strakker trekt in de strik. Dit is Nederland: bijna niemand is sterker dan de bureaucratie.’

Procedures
Mogelijkheden zijn er wel: de minister kan van de nieuwe jurisprudentielijn van de Raad van State een wet maken, zodat het kabinet niet meer afhankelijk is van rechterlijke luimen. Ook beschikt de minister over ‘doorzettingsmacht’. Een paardenmiddel dat niemand graag gebruikt. Maar als Schiedam – onder werkgevers ‘Stalingrad aan de Maas’ geheten – blijft dwarsliggen rond de A4 Midden-Delfland, kan de gemeente overruled worden.

Procedures
Cees Veerman van Natuurmonumenten volgt de zaak op afstand. Maar hij wil er, in de nasleep van de affaire-Duyvendak, wel voor waken dat ‘groen de aap op de schouder krijgt’. ‘Er moet niet het beeld ontstaan dat de groene kant van Nederland alles zou willen tegenhouden’, zegt de oud-CDA-minister. ‘Je moet altijd in het oog houden dat er in dit land meerdere belangen zijn. Bij het Naardermeer trokken wij de grens, maar bij iets als de A4 Midden-Delfland moet je een goede afweging proberen te maken tussen mobiliteit en milieu.’

Procedures
Zulke uitspraken horen de werkgevers graag. Zij hopen met hun lobby de immer aanwezige spanning binnen de milieubeweging tussen ‘lichtgroen’ en ‘donkergroen’, tussen de realo’s en de fundi’s, zo op te voeren dat het tot tweespalt in de beweging leidt.

Procedures
De FNV houdt zich afzijdig in het gevecht tussen de milieubeweging en de rechtse kongsi. De vakbeweging heeft het milieu hoog in het vaandel, maar moet keuzes maken en concentreert zich succesvol op de hoofdtaken werk en inkomen. Voor de FNV valt er ook niets te winnen: ook vakbondsleden willen doorrijden.

Procedures
Die keuze wordt door de financiële crisis nog dwingender. Samen met VNO-NCW-voorzitter Wientjes stuurt FNV-voorzitter Agnes Jongerius eind oktober een brief aan premier Balkenende om de voorgenomen handel in CO2-emissies uit te stellen. Het veilen van emissierechten kost vooral de chemische industrie veel geld, waardoor banen op het spel komen te staan. Dat is niet de bedoeling, al zegt Van Kesteren van VNO-NCW dat ook de werkgevers het milieu erg belangrijk vinden. ‘Daarom hebben wij met het kabinet een duurzaamheidsakkoord gesloten over een vergaande, innovatieve bijdrage aan de CO2-vermindering door bedrijven.’

Procedures
Werkgevers en werknemers hebben nu hetzelfde belang. Volgens ingewijden vraagt VNO-NCW zelfs aan Jongerius of ze niet eens wil praten met Milieudefensie-directeur Köhler. De twee kennen elkaar en misschien kan Jongerius hem overtuigen zich wat soepeler op te stellen. Milieudefensie heeft net bezwaar aangetekend tegen de Tweede Maasvlakte, een ander groot infrastructureel project waarover al jaren wordt gepraat.

Vasthoudendheid

Vasthoudendheid
Köhler heeft een paar keer gesproken met het Havenbedrijf Rotterdam, dat uiteindelijk informeert of er niet te onderhandelen valt. Milieudefensie gaat daar niet op in, omdat er niets geboden wordt. Daarna wordt de milieuclub nóg eens benaderd door het Havenbedrijf, maar nu via via: het contact wordt gelegd door Wouter van Dieren, het oliemannetje in de wereld van milieu en bedrijfsleven.

Vasthoudendheid
Die vasthoudendheid vanuit de haven is niet zo gek, zegt directeur Mirjam de Rijk van Natuur en Milieu: het ging de werkgevers vanaf het begin om de Tweede Maasvlakte. ‘De A4-kwestie is als alibi gebruikt, omdat veel mensen daar moeite mee hebben. Het is de werkgevers echter begonnen om de nieuwe Maasvlakte. Tot 1 september kon nog een kort geding worden aangespannen waardoor de aanleg direct had kunnen worden gestopt. Dat is niet gebeurd. Milieudefensie heeft nu een gewone bezwaarprocedure opgestart.’

Vasthoudendheid
Milieudefensie-directeur Köhler is niet erg onder de indruk van de aanval op de milieubeweging. ‘Oké, de Raad van State is wat strenger geworden, maar daar hebben wij geen last van. En Elverding is met noodprocedures gekomen, maar die mogelijkheid was er al. En het gaat vaak om Europese regels, die in Nederland niet veranderd kunnen worden.’ Wel heeft Köhler zorg dat de Raad van State nóg restrictiever wordt en dat het kabinet bijvoorbeeld luchtkwaliteitsnormen gaat oprekken als die bepaalde projecten in de weg zitten. ‘Want als het er echt op aankomt, kiest ook de PvdA voor de economie in plaats van voor het milieu.’

Vasthoudendheid
Boudewijn Poelmann van de Postcodeloterij denkt dat de aanval op de milieubeweging nog maar het begin is, nu de milieuwetgeving die de afgelopen decennia is gemaakt écht pijn gaat doen. ‘Niet de milieubeweging zit in de knel, maar het milieu. Iedereen voelt aan dat er wel degelijk iets aan de hand is met het milieu, maar bijna niemand wil het onder ogen zien. Zeker niet de mensen die het liefst op de oude voet verder willen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden