De armoedeval staat in Nederland nog steeds wijd open

In haar boek Nickel and Dimed (De achterkant van de Amerikaanse droom) gaf de journaliste Barbara Ehrenreich in 2001 een opzienbarende inkijk in het leven van de werkende armen in de Verenigde Staten. De working poor vormen daar een groep van meer dan 10 miljoen huishoudens aan de onderkant van een samenleving die geen huursubsidie kent en slechts een karige vorm van bijstand.

Hoe kan een mens in hemelsnaam rondkomen van een weekloon van 6 of 7 dollar per uur, vroeg Ehrenreich zich af. De Amerikaanse werd door haar hoofdredacteur uitgedaagd dit aan den lijve te ondervinden. Een half jaar leidde de verslaggeefster het leven van schoonmaakster, serveerster en bejaardenverzorgster, met de opdracht niet meer geld uit te geven dan ze verdiende.

Door heel zuinig te zijn, genoegen te nemen met de goedkoopste woonruimte, slecht te eten, veel en hard werken, niet ziek te worden en stiekem haar eigen auto te blijven gebruiken, lukte dat - bijna. De grote schok zat in de uitzichtloosheid van het leven. Het bleek vrijwel onmogelijk te ontsnappen aan de wereld van ongezonde, onaantrekkelijke banen om de droom van zelfontplooiing en persoonlijke lotsverbetering waar te maken.

Werkende armen overleven door zich suf te werken en soms te dromen van een betere toekomst; al is die slechts voor weinigen van hen weggelegd.

Werkende armen zijn geen exclusief Amerikaans verschijnsel. Ze bestaan ook in landen mét huursubsidie en een minder karige bijstand. In juni 2004 voltooide het onderzoeksinstituut Nyfer een studie in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid naar de working poor van Nederland. Dat waren er drie jaar geleden een kwart miljoen en inmiddels zijn het er vermoedelijk meer, luidde de conclusie. Met name het aantal 'erg arme' huishoudens (de groep die 15 procent minder te besteden heeft dan de bijstandsnorm) is sterk gestegen.

Van economische groei en welvaartsstijging wordt door deze huishoudens niet geprofiteerd. Bovendien loont laag betaald werk soms niet, doordat compensaties wegvallen waarop men alleen op uitkeringsniveau recht heeft. Dat heet de armoedeval, en die staat in Nederland nog altijd wijd open.

Beleidsmakers gaan er meestal van uit dat betaald werk vanzelf leidt tot betere leefomstandigheden. Ook het huidig kabinet. 'Veranderingen in de sociale zekerheid bevorderen het herintreden op de arbeidsmarkt van mensen zonder baan', zei koningin Beatrix dinsdag in de Troonrede.

In de praktijk ruilen mensen hun uitkering soms voor werk, zonder daar financieel op vooruit te gaan.Zo kan een nieuwe, werkende onderklasse ontstaan die langdurig moet zien rond te komen met minder dan de redelijke ondergrens die in de samenleving is afgesproken.

In opdracht van de Volkskrant heeft de Amsterdamse School voor Sociaal-wetenschappelijk Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam de afgelopen maanden een selectie gemaakt van werkende, arme Nederlanders die bereid zijn een jaar lang over hun leven te rapporteren. Ze zijn ondergebracht in twee 'focusgroepen'; een in Amsterdam en een in de provincie Flevoland.

Focusgroepen zijn een geliefde informatiebron voor marktonderzoekers en sociale wetenschappers. De deelnemers praten vrijuit; delen elkaars ervaring en zijn openhartig, omdat ze merken dat er goed naar hen wordt geluisterd. Dit onderzoek voegt daar nog iets aan toe.

Het komend jaar verandert er veel in de inkomens van Nederlanders. De nieuwe ziektekostenverzekering wordt ingevoerd. De belasting gaat toeslagen uitdelen. De energie- en pensioenkosten gaan omhoog. Sommige lokale lasten zullen stijgen, terwijl het gebruikersdeel van de OZB-belasting wordt afgeschaft.

Deelnemers van de focusgroepen houden vanaf deze maand hun inkomsten en uitgaven een jaar lang bij. Anders dan in statistische modellen en in theoretische inkomensplaatjes, vertellen hun huishoudboekjes hoeveel ze er in werkelijkheid op vooruit- of achteruitgaan. Over de resultaten doet de Volkskrant het komend jaar verslag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden