'De armoe legt een grauwsluier over alle scholen'

De nood is hoog in het onderwijs. Het ministerie is uiterst karig met geld. Leraren worstelen met een web van regels....

Het onderwijs verkeert in een diepe financiële en morele crisis. Er gaat geen dag voorbij of de noden van met name het basis- en voortgezet onderwijs worden breed uitgemeten in de krant en op televisie. Toch telt Nederland relatief veel hoogopgeleiden. Internationale vergelijkingen duiden niet op achterblijvende prestaties van Nederlandse kinderen. En de BV Nederland draait op volle toeren. Hoe valt dat met elkaar te rijmen? Kan het onderwijs straatarm zijn en tegelijkertijd kwaliteit leveren?

Leo Prick is onderwijswatcher en veelgevraagd adviseur voor zowel scholen als het ministerie. De ex-leraar en ex-toetsenmaker van het Cito overziet als een van de weinigen het hele onderwijsveld. En wat hij ziet, stemt hem somber. 'Het beeld is uiterst grillig. Er zijn zowel goede basisscholen als dramatisch slechte. Er staan waar-de-loze docenten voor de klas, maar er zitten ook juweeltjes tussen. Bepalend voor het overwegend positieve beeld van de kwaliteit van het hele onderwijs zijn de scholen voor havo/vwo. Die bieden doorgaans kwaliteit, want daar zitten de kinderen van politici, beleidsmakers en journalisten. Zij houden de vinger wel aan de pols. Maar het niveau van het middelbaar beroepsonderwijs, oftewel de roc's (regionaal opleidingen centrum, red.) is over vrijwel de hele linie door de vloer gezakt. En het vbo is, laten we daar eerlijk over zijn, grotendeels restonderwijs: een afvalbak.'

Kortom, de kwaliteit van het onderwijs is onbetrouwbaar. Het almaar groeiende lerarentekort zal dat nog eens versterken. Bovendien beginnen de kwaliteitsverschillen tussen de sectoren uit de hand te lopen. Hoe verder men afdaalt in het onderwijsgebouw, hoe lager de kwaliteit.

- Is het kwaliteitsverlies een direct gevolg van de jarenlange bezuinigingen?

'Met de terugloop van de leerlingenaantallen in de jaren zeventig is de kwaliteit van het onderwijs volstrekt ondergeschikt gemaakt aan het vullen van de opleidingen. Dat geldt voor het voortgezet onderwijs, de pabo's, de universiteiten en noem maar op. Iedereen was welkom. Als de schoolbanken maar vol zaten! Dat is volstrekt uit de hand gelopen. In diezelfde tijd schaften veel basisscholen de Cito-toets af. Het goed leren spellen werd in de ban gedaan zonder dat er iets voor in de plaats kwam. En de Inspectie stopte met inspecteren. Tel uit je winst.'

- Geldgebrek is dus niet de hoofdoorzaak?

'Zoiets is altijd een combinatie van factoren. De bezuinigingen hebben natuurlijk fnuikend gewerkt. De geringe dunk die men heeft van het leraarsberoep is er een direct gevolg van. Funest zijn ook de structuurveranderingen die de onderwijspolitiek over de scholen heeft uitgestort. Kleine zelfstandige mavo-scholen werd de nek omgedraaid. Het lbo werd vbo. Er moesten zo nodig brede scholengemeenschappen komen, terwijl ouders, leraren en leerlingen veel liever kleine, overzichtelijke scholen hebben. De middenschool kwam er niet, maar alle leerlingen van 12 tot 15 moesten wel hetzelfde programma krijgen. Dat is vragen om moeilijkheden. Het vmbo, de samenvoeging van vbo en mavo, is de volgende ramp.'

- Zijn alle structuurwijzigingen slecht?

'Het probleem is dat het ministerie slechts van één partij geduchte tegenstand hoeft te verwachten. Dat is de vakbond. Die eisen geen gedwongen ontslagen en zo. Gelijk hebben ze, dat is hun taak. Maar als dat ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs, is er niemand om tegenwicht te bieden. Bij de fusiegolf in het middelbaar beroepsonderwijs, toen de roc's gevormd werden, is geen docent ontslagen ongeacht of er nog werk voor ze was.'

- Dat zijn de leraren Frans die Engels moeten geven omdat er naar hun vak geen vraag meer was?

'Nou, dat valt nog mee, want Frans en Engels zijn allebei talen! Met het leraarschap aan de roc's gaat het sowieso helemaal de verkeerde kant op. In navolging van de VS werkt men in het beroepsonderwijs steeds meer met teacher proof material. Dat is lesmateriaal waarmee de grootste kluns nog les kan geven. Elke vraag die de docent aan de kinderen moet stellen staat in een boekje. Hoe kun je nou inspirerend lesgeven als je niet meer weet dan wat er in het instructieboekje staat?'

- Misschien zijn de didactische vaardigheden van een docent belangrijker dan zijn vakkennis?

'Om complexe dingen heel simpel uit te kunnen leggen, heb je juist veel kennis van het vakgebied nodig. Als een kind het linksom niet snapt, moet je het toch rechtsom nog eens uit kunnen leggen? Nederlandse les geven op de havo is niet zo moeilijk, maar Nederlands doceren aan de hand van een industriële gebruiksaanwijzing vergt dat je met de lesstof kunt goochelen. Daar komt bij dat een leraar zijn status en werkplezier grotendeels ontleent aan zijn vakkennis. Dat moet je niet afpakken.'

Prick heeft het onderwijs weleens 'het laatste restje Oostblok' genoemd. Ministerie en schoolbesturen gaan er volgens hem te veel van uit dat de scholen er voor hén zijn in plaats van voor de leerlingen en de ouders. Anders kan hij het niet verklaren dat een vitale en populaire schoolsoort als de mavo wordt 'opgeofferd' om het imago van het vbo op te vijzelen. Ook bij deze operatie is de onderwijskwaliteit de gedoodverfde verliezer, voorspelt Prick.

'Het vbo is verworden tot restonderwijs, een afvalbak voor probleemgevallen. Dat geldt niet voor populaire opleidingen als de grafische school, maar wel voor de resterende negentig procent, zeker in de grote steden. Het ministerie wil deze groep upgraden door ze te mixen met de mavo, nota bene het grootste schooltype van Nederland, met ruim veertig procent van de leerlingen. Ooit gehoord van slechte wijn die beter werd door hem aan te lengen met goede wijn? Daar trappen ouders niet in. Die gaan voor zoon- en dochterlief een mavo zoeken die gekoppeld is aan een havo/vwo-school. Want daar zitten wel nette jongens en meisjes op.'

- Als het vmbo mislukt, gaat men toch weer over tot de orde van de dag?

'Was het maar waar. Zo'n hopeloze operatie vreet energie, is een bron van frustratie en staat andere, positieve initiatieven in de weg.'

- Wat moet er dan met het vbo gebeuren?

'Eerst moet je turven wie naar het vbo gaat. Dat zijn drie groepen. Kinderen met leer-,

gedrags-, en opvoedingsmoeilijkheden; kinderen met een laag IQ; allochtonen die de taal niet beheersen. Die drie groepen hebben allemaal een andere aanpak nodig. Generieke oplossingen werken in zo'n situatie niet. Vastplakken aan het vmbo helpt niet. Ze allemaal met de handen laten werken, helpt ook niet. En ze allemaal verplichten de basisschool nog eens over te doen helpt al helemaal niet. Je frustreert ze alleen maar. Je bezorgt ze alleen maar weerzin tegen school en onderwijs.'

- Wat deden we vroeger met de probleemkinderen?

'We deden het vroeger beter. We hadden meer aandacht voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden. Dat is grotendeels wegbezuinigd. Als ouders met een moeilijk lerend kind nu op een lom-school gaan kijken, schrikken ze zich kapot. Daar zitten allang niet uitsluitend kinderen die moeilijk leren. Alle probleemkinderen zijn op een grote hoop gegooid. Dat komt natuurlijk ook doordat het aantal deviante leerlingen toeneemt. Iedereen kan tegenwoordig zijn eigen leefstijl kiezen. Vroeger kon je rustig tegen een leerling zeggen: dat doe je thuis toch ook niet, als ie met zijn schoenen op de stoel zat. Nou, daar kun je tegenwoordig niet voetstoots van uitgaan. Door die vrijheid je eigen leven in te richten is het voor het onderwijs veel moeilijker confectie-oplossingen te bedenken.'

- Is het niet juist een zegen dat niet alle kinderen in dezelfde mal gepropt hoeven te worden?

'Ook. Het is natuurlijk fantastisch dat er zo veel keuzevrijheid is. Maar leerlingen die niet zo sterk in hun schoenen staan, lopen meer kans op het verkeerde pad terecht te komen en met de kop tegen de muur te lopen. Zeker als ze met hun ouders niet kunnen praten over hoe je met vrijheid om moet gaan.

'Er doet zich eigenlijk een tegengestelde beweging voor. Aan de ene kant krijgen jongeren steeds meer vrijheid en worden ze op steeds jongere leeftijd serieus genomen. Denk aan het stemrecht. Ze mogen zelf weten met wie ze naar bed gaan. Heel jonge kinderen wordt bij echtscheiding gevraagd bij wie ze willen wonen. Aan de andere kant is de leerplicht opgerekt en schrijven we ze heel strikt voor hoe lang en hoe laat ze naar school moeten en wat ze daar moeten doen. Dat wringt.'

Dat wringt des te meer omdat het Nederlandse onderwijs polariseert. De toestroom naar het hoger onderwijs is weliswaar gegroeid en daarmee wordt in menig vergelijkend rapport goede sier gemaakt. Maar ook de toestroom naar de lagere onderwijssoorten groeit, ten koste van het middensegment. Het havo/vwo trekt ongeveer 36 procent van de leerlingen. Het vbo en de mavo samen 51 procent. Voor de resterende 12 procent van de kinderen is ook dat te moeilijk en is er onder andere individueel voorbereidend beroepsonderwijs (ivbo) en speciaal voortgezet onderwijs. De successtory van de massale deelname aan het hoger onderwijs heeft ook een schaduwkant.

- Als geldgebrek niet dé oorzaak is van kwaliteitsverlies in het onderwijs, helpen extra investeringen dan wel?

'Ja. Het is toch een geldkwestie. Er is heel veel geld nodig om ervoor te zorgen dat mensen het weer leuk gaan vinden leerkracht te worden. We hebben creatieve, leuke, ondernemende mensen nodig. Maar ze kijken wel uit. De lerarenopleidingen waarschuwen zelfs: neem niet meteen een volledige baan. Dat is te zwaar. Een schande is het. Geen enkel bedrijf verwacht van pas afgestudeerde medewerkers dat ze volledig inzetbaar zijn. Ze mogen eerst interne opleidingen volgen en rondkijken op verschillende afdelingen. Maar een aankomend leraar betaalt zijn interne opleiding zelf door parttime te beginnen.

'Het is allemaal zo minimaal en zuinig. Zo'n docentenkamer. Je zou er nog geen fiets willen stallen. De armoe legt een grauwsluier over alle scholen. Elk onderwijsdubbeltje is afgepast en afgemeten. Die financiële bevoogding ondermijnt het zelfbewustzijn van leraren. Een zelfbewuste generatie docenten had de vmbo-plannen van tafel geveegd omdat hun beroepseer in het gedrang komt.'

- Het lerarentekort is ook met heel veel geld de komende jaren onoplosbaar.

'Dat is inderdaad onmogelijk. We doen nu experimenten met het werven van ondersteunend personeel. De scriptiebegeleiding, routinematige correctiewerkjes, administratieve taken en het organiseren van werkweken en excursies moet de leraar uitbesteden. Ik doe daarmee proeven voor het ministerie. Leraren kunnen veel meer uitbesteden dan ze zelf gedacht hadden. Leraren moeten gaan opereren als apothekers: anderen aansturen en zelf niet te veel doen. Dat werkt ook status opdrijvend.'

- Waar haal je die assistenten vandaan op een overspannen arbeidsmarkt?

'Er zijn enorm veel vrouwen die graag werken, op voorwaarde dat ze vrij zijn als de kinderen vrij zijn. Dat kan alleen het onderwijs ze bieden: zeven vakantieweken per jaar. Elke middag om vier uur thuis. Hun opleidingsniveau? Dat interesseert me geen biet. Als een paar herintreedsters een reisbureautje in de school opzetten en alle schoolreisjes, excursies, theaterkaartjes regelen, maakt het mij niks uit wat hun achtergrond is. Als ze hun werk maar behoorlijk doen.'

- Hoe kan de BV Nederland zo floreren als het onderwijs er in sommige sectoren zo slecht voorstaat?

'De leraar is weliswaar gevangen in oostblokachtig web van regels, maar zodra hij de deur van het klaslokaal dichttrekt, mag hij doen wat hij wil. In Frankrijk weet de minister van Onderwijs op dinsdagochtend om half elf exact wat alle leraren basisonderwijs in groep drie op dat tijdstip doen. In vergelijking daarmee is ons onderwijsbestel ronduit anarchistisch. Dat sluit perfect aan op wat de economie nu van jonge mensen vraagt: niet dociel zijn, eigen initiatief tonen, op je bek durven gaan, internationale oriëntatie. Voilà. Daar sluit ons onderwijs heel toevallig prachtig op aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden