De Arkadina's van Tsjechov

Waartegen Saskia Temmink (42) zich al op de toneelschool 'overdreven integer' afzette, zegt ze - en nog steeds: 'Het beeld dat mensen hebben van actrices. Aanstellers, altijd met zichzelf bezig.' Daarom noemt ze zichzelf ook liever acteur, of nog beter: toneelspeelster. 'Want dat is een vak. Actrice, dat is een bepaald soort mens dat ik niet wil zijn.'


Maar toen werd ze vorig jaar gevraagd voor de rol van Arkadina, de über-actrice uit De Meeuw van Tsjechov. En zei ze ja. 'Het is een prachtig project van Gerardjan Rijnders: drie keer Tsjechov in drie jaar. Eerst De Meeuw, volgend jaar Oom Wanja, en in 2013 De Kersentuin. Ik speel in alle drie mee.'


In het begin had ze er last van dat ze Arkadina niet aardig vond. Ze had de vertolking van Sylvia Poorta gezien, lang geleden: 'Een kreng.' Maar naarmate de repetities vorderden, dacht ze: zo ben ik soms ook. 'Aandacht willen hebben, in het middelpunt staan. Je vervelen, en dan op zoek gaan naar intense momenten. Kijk, het leuke van acteurs is natuurlijk ook: ze kunnen mensen amuseren, een partijtje opfleuren, goeie verhalen vertellen. Dat ze daarbij soms over iemand heenlopen - ja, dat kan gebeuren.'


Vanavond gaat De Meeuw in première - weer. Het stuk dat Tsjechov in 1896 schreef over een stel hopeloos ongelukkige mensen uit de bovenlaag van de Russische samenleving, werd in Nederland voor het eerst gespeeld in 1930; door het Vereenigd Tooneel.


In 1977 speelde Ellen Vogel (nu 89) Arkadina. 'Van een angstaanjagend egoïsme', schreven recensenten. In 2003 kroop Sylvia Poorta in haar huid. 'Hoe zij het dwangmatig gedrag van een oudere actrice die jeugdige charme wil blijven uitstralen lardeert met onbewaakte momenten van lelijkheid is virtuoos en fascinerend' - ook weer de recensies.


Of ze het leuk zouden vinden om samen over de rol te praten, was de uitnodiging geweest. 'Ach kind', had Vogel aan de telefoon gezegd, 'het is zo lang geleden, ik weet niet of ik er nog iets over te vertellen heb.'


Nu zitten ze gedrieën aan tafel, en zegt ze over Arkadina: 'Ze wordt enorm gedreven door de angst oud te worden, en te verliezen wat ze heeft: haar liefde, maar ook haar rollen. In de tijd dat Tsjechov het stuk schreef, was die angst ook logisch: de rollen die ertoe deden, waren die van de 'jugendliche Liebhaberin'. Dat je als oudere actrice het mooiste van het mooiste kan spelen, bestond toen nog niet. Oók niet in mijn tijd. Ik was 55 toen ik Arkadina speelde, een leeftijd waarop je denkt: wat komt er nu nog? Het kan best zijn dat ik daardoor dat element van angst in de rol heb gevonden.'


'Het verlangen het leven te pakken en je toe te eigenen. En dat dat niet lukt. Dat is zo ongelooflijk mooi aan Tsjechov', zegt Poorta (49) . 'Als ik moet uitleggen waarover De Meeuw gaat, kom ik uit bij Kostja, de zoon van Arkadina. Hij komt in opstand tegen de oude toneeltraditie van zijn moeders generatie, wil daar iets nieuws tegenover zetten, maar zit teveel vast aan zijn moeder, om de breuk te maken. Die tragiek - daar haakt het stuk in mij.'


Ze weten alledrie hoe het is om tegenover de toneelreuzen te staan. Vogel: 'Je had Han Bentz van den Berg, Ko van Dijk, Mary Dresselhuys, Ank van der Moer, ik mocht er op een gegeven moment ook een beetje bij...' Temmink: 'Wij werden de Generatie Nix genoemd. Wij hebben ons nergens tegen afgezet. Ik kwam bij Toneelgroep Amsterdam met de houding: mag ik alsjeblieft meedoen? In het café werd ik door de ouderen geduld. Kitty Courbois heeft wel eens gezegd: dat mochten wij vroeger niet, aanschuiven bij de groten. Nou ja, ik stond er maar een beetje. Het was niet de bedoeling dat ik me in hun gesprekken mengde.'


Ze kennen ook de andere kant: dat de jonkies aan de poorten rammelen. Poorta stond in De Meeuw met Carice van Houten en Halina Reijn. 'Totaal geen jaloezie', zegt Poorta. 'Ze waren niet de concurrent, ik had zelf een prachtige rol. Eigenlijk zijn de jonge actrices nooit je concurrent, dat zijn je collega's die even oud zijn als jij. Voor die paar interessante vrouwenrollen die er zijn geschreven, staan we allemaal in de rij.'


Als Arkadina (46) heeft ze een zoon van 25. Temmink, een half jaar geleden voor het eerst moeder geworden: 'Dat generatieconflict en de angst voor het verliezen van je positie, voel ik helemaal niet. Ik gun mijn dochter alles; ze mag mijn hele leven overnemen.'


In het ensemble waarmee ze De Meeuw speelt, zitten twee leerlingen van de toneelschool die ze les heeft gegeven. Ook daar: alleen maar leuk om samen te werken. 'Die generatie speelt heel erg vanuit zichzelf. Naturel.'


Vogel: 'Ik word misselijk van dat naturel. Alsof het zo knap is. Het is de basis, meer niet.'


Temmink: 'Speelt u dan minder vanuit uw emotie?'


Vogel: 'Je begínt met alleen maar je eigen emotie, waar moet je het anders vandaan halen? Maar er een vorm aan geven, dat is juist zo boeiend aan dit vak. Het bouwwerk, de visie, een stijl. Naturel, ik koop er niks voor. Vind je dat raar?'


Hoe zij met regisseur Peter Sjarov aan Tsjechov werkte: 'Barok. Kleine dingetjes heel lang uitbouwen, tot het stuk vol was. Te vol, maar voor die tijd: heerlijk. We stonden iedere avond in de coulissen naar elkaar te kijken, gek van verrukking.'


Komt óók door Tsjechov, zegt Poorta: 'Wat hij schrijft, is zo ongelooflijk rijk. Elke rol, hoe klein ook, kent een ontwikkeling, en elke avond ontdek je weer iets nieuws.'


Vogel: 'Hij is gewoon een genie.'


En dan volgt het verhaal van haar bezoek aan het zomerhuis van Tsjechov, op de Krim, jaren geleden, en luisteren de andere twee ademloos: hoe ze de perenboom zag die Tsjechov 'met zijn eigen prachtige handen heeft geplant', zijn laarsjes 'voor die beeldige ranke voetjes', de foto boven zijn piano, 'met Rachmaninov, Stanislavski, en kom, de man van Zomergasten, Gorki. Ik dacht: ik sta op heilige grond. Gewoon hysterisch, hoor.'


'Komt u kijken?' vraagt Temmink ten slotte, als er afscheid wordt genomen. Vogel heeft de kaartjes al. 'Zo leuk,' fluistert ze later in de gang, 'dat ik hen nu heb ontmoet. En allebei zulke goeie actrices.'


De Meeuw


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden