DE ANGSTIGE KIJKER

Commerciële zenders trekken mensen aan met een houding van: de politiek belazert ons, buitenlanders zijn gevaarlijk. Dat blijkt uit onderzoek in België....

Vlaamse commerciële televisiezenders hebben een negatief effect op de manier waarop Vlamingen over allochtonen denken. Bovendien versterken ze het gevoel van onveiligheid bij de kijkers, en maken ze dat die kijkers minder vertrouwen hebben in de politiek. Die conclusies publiceerde de Belgische politicoloog Marc Hooghe (37) onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift Sociologische Gids.

Het zijn onderzoeksresultaten die hem zelf verrasten, zegt Hooghe, die docent is aan de universiteiten van Brussel en Antwerpen. Hij was bezig met een veel breder onderzoek. Sinds 1998 bestudeert hij in hoeverre Vlamingen nog deelnemen aan het verenigingsleven en de politiek. Omdat televisiekijken daarop volgens vele wetenschappers invloed uitoefent, peilde hij ook het kijkgedrag van de 1.341 Belgen die zijn onderzoeksgroep interviewde.

'We maakten vooraf niet eens een onderscheid tussen commerciële en publieke omroepen, we vroegen alleen naar welke zenders ze keken', voegt Hooghe toe. Die zenders zijn in België VRT 1 en Canvas/Ketnet (publiek) en VTM, Kanaal 2, VT 4 en MTV (commercieel). In België is het marktaandeel van publieke en commerciële omroep ongeveer even groot, wat het voor onderzoekers makkelijk maakt te vergelijken.

Toen de cijfers over kijkgedrag werden gekoppeld aan antwoorden op vragen over onveiligheidsgevoelens, allochtonen en vertrouwen in de politiek, ontstond een patroon. Hooghe: 'Die vragen bestonden uit tamelijk grove stellingen: ''Migranten zijn niet te vertrouwen'', ''In de straten van mijn gemeente is de criminaliteit toegenomen'', ''De multiculturele samenleving werkt niet''. De ondervraagden konden op een schaal van 1 tot 10 aangeven in hoeverre ze het daarmee eens of oneens zijn.'

De conclusie dat ze meer met die uitspraken instemmen naarmate ze relatief vaker naar commerciële zenders kijken, is statistisch uitgebreid onderbouwd, benadrukt Hooghe. Er zijn immers nog tal van andere, bekende invloeden op het waardenpatroon van mensen: hun leeftijd, opleiding, inkomen en politieke en religieuze overtuiging, en ook de hoeveelheid tijd dat mensen tv kijken en de programma's die ze dan kiezen.

Al die factoren zijn meegerekend, zegt de politicoloog. 'En ze hebben ook invloed: lager opgeleiden voelen zich bijvoorbeeld gemiddeld onveiliger dan hoger opgeleiden. Maar er bleef steeds een stukje over dat verklaard moest worden: dat bleek het onderscheid te zijn tussen kijken naar een commerciële en kijken naar een publieke omroep.'

- Uw onderzoek geeft aan dat er een relatie bestaat tussen zendervoorkeur en ideeën over veiligheid en allochtonen. Maar gaat u in uw conclusies niet verder, door te stellen dat de commerciële zenders ook een negatief effect hebben?

'Je kunt inderdaad niet simpel stellen dat commerciële zenders de oorzaak zijn en bijvoorbeeld wantrouwen in de politiek het gevolg is. Maar er is volgens mij wel degelijk sprake van wederzijdse beïnvloeding.

'Het lijkt me ook logisch: we kijken twintig tot dertig uur per week televisie. Daarmee is het, op slapen na, in uren gemeten de belangrijkste activiteit in ons leven. Het zou volledig absurd zijn als dat geen effecten heeft op onze opvattingen. Ook al denken we graag dat we die soeverein kunnen bepalen. Dat is helaas gewoon niet zo.

'Je moet het zo zien: commerciële zenders zullen links-liberale mensen niet op andere gedachten brengen. Maar ze trekken wel mensen aan met een bepaald waardenpatroon. Mensen met een houding van: de politiek belazert ons, buitenlanders zijn gevaarlijk. De zenders bevestigen volgens mij, meer dan publieke omroepen, die denkbeelden. En daarmee versterken en institutionaliseren ze die. Ze leveren argumenten aan om zo te denken.'

- Maar hoe doen ze dat?

'Ik denk dat ze een soort populistische, anti-institutionalistische cultuur uitstralen. Ze benadrukken voortdurend dat wij gewone mensen het al zwaar genoeg hebben, en dat de hoge heren daar boven maar wat aanrommelen. Kijk naar de journaaluitzendingen. De publieke VRT kiest vaak de benadering van de overheid: ''De regering gaat de hoeveelheid stookolie controleren die mensen in hun tanks bewaren, want dat is goed voor het milieu''. Bij de commerciëlen wordt meer het perspectief van de burger gekozen: ''De overheid gaat zich nu ook al met onze stookolie bemoeien''.

'Het zijn subtiele verschillen, waar moeilijk de vinger op is te leggen. Het gaat ook niet zozeer om meer geweld in beeld. De soaps van de VRT zijn bijvoorbeeld iets opbouwender. In de politieserie Flikken, ook in Nederland bekend, komt een Turkse agent voor die keurig integreert. Er is ook altijd een opbouwende moraal, er wordt nooit gezegd: kijk eens naar al die criminaliteit waartegen we niks kunnen doen. Dat cynisme, dat wantrouwen, is volgens mij sterker aanwezig bij de commerciëlen.'

- De onderwerpen die u noemt, allochtonen, onveiligheid, wantrouwen in de politiek, zijn ook de politieke thema's van partijen als het Vlaams Blok en in Nederland de LPF. Zijn er verbanden tussen zenderkeuze en politieke voorkeur?

'Over de situatie in Nederland kan ik helaas niks zeggen, want ik ben slecht op de hoogte van de commerciële zenders daar. Maar in België zijn in elk geval parallellen te trekken. Mensen met een voorkeur voor commerciële zenders stemmen bijvoorbeeld vaker op het Vlaams Blok.

'Een collega, Stephan Walgrave, heeft verder de thema's in het verkiezingsprogramma van het Vlaams Blok vergeleken met de thema's in de journaaluitzendingen van de commerciële en de publieke omroep. Het bleek dat de commerciëlen die kwesties veel vaker behandelden.

'Dat zegt misschien wel iets, maar wat is oorzaak en gevolg? Dat weet ik niet. Het gaat volgens mij te ver om te zeggen: mensen stemmen Vlaams Blok doordat ze naar de commerciële televisie kijken. Dat is mogelijk, maar het is niet te bewijzen.

'Historisch gezien is er ook geen duidelijk verband tussen de opkomst van het Vlaams Blok en de commerciële zenders, en hetzelfde geldt voor de opkomst van extreem rechtse partijen in andere Europese landen. Aan de andere kant: de commerciële televisie kwam in Zweden vroeg op en in Noorwegen laat, en in beide landen daalde rond die momenten het vertrouwen in de politiek. Dus er is misschien toch wel ergens een verband als het gaat om participatie en vertrouwen.

'Wat overigens ook opvallend was in het onderzoek, is dat gevoelens van onveiligheid en ''etnocentrisme'', angst voor buitenlanders, altijd samen voorkomen. We hebben niemand gevonden die zich onveilig voelde op straat, maar wel vertrouwen had in de multiculturele samenleving. Het is misschien een Vlaams fenomeen. Deze koppeling tussen allochtonen en criminaliteit maakt het Vlaams Blok al jaren.

'Eigenlijk had eind jaren tachtig al onderzoek gepleegd moeten worden naar dit soort kwesties. Het Vlaams Blok vormde toen nog zijn opvattingen. In hoeverre keek de partij toen naar de ideeën die de commerciëlen uitzonden? Dat had ik wel willen weten. Wat dat betreft, zijn ze in Nederland ook al te laat. Het verband tussen commerciële omroep en de opkomst van de LPF had een jaar geleden mooi onderzocht kunnen worden.'

- Gaan de publieke zenders niet steeds meer op de commerciële zenders lijken?

'In Vlaanderen behoort opvoeden van het volk inderdaad niet meer tot de taak van de publieke omroep. Bovendien is de controle door de overheid erg los: elke drie jaar wordt het ''beheerscontract'' opnieuw bekeken en zet de overheid een paar lijnen uit. Toch zie je nog steeds een duidelijk verschil.

'Er heerst denk ik bij de publieke omroep impliciet nog altijd een bepaald ethos, een bedrijfscultuur waarin de openbare dienstverlening vooropstaat. Die reflex blijft nog wel even, volgens mij.'

- In Nederland wordt geklaagd dat de publieke omroep allerlei spelshows 'cultuur' noemt.

'Toch denk ik dat er zelfs met die gemakkelijke invulling een verschil ontstaat met de commerciëlen. Het is beter dan elk criterium weglaten.

'Aan de andere kant: de publieke omroep moet natuurlijk niet te veel verwateren om marktaandeel te behouden. Haar rol is onontbeerlijk. Ik durf zelfs te stellen dat de commerciële zenders gematigder zijn in landen met een sterke publieke omroep. Ze spiegelen zich daar toch aan de concurrent.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden