De angst regeert

Waarom verliest de PvdA aan haar linkerflank?..

Hoe komt het dat GroenLinks zo sexy is? Hoe gouvernementeler de PvdA na tien jaar regeren overkomt, hoe meer de linkse kiezer verlangt naar spiritueler politiek. 'Het wordt de dood van de PvdA als we bang zijn voor het debat.'

MINISTER-PRESIDENT Kok stelde GroenLinks-leider Rosenmöller in mei voor aan Kofi Anan, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Kok zei tegen Anan: 'Paul keeps us sharp.'

Wie een PvdA'er laat vertellen waarom GroenLinks het goed doet, hoort een gespiegelde schets van de tekortkomingen van de partij van Wim Kok.

'De zwevende linkse kiezer is meer ontvankelijk voor een modieus geluid', weet PvdA-vice-fractievoorzitter Jan van Zijl. 'De brug naar de moderne partij van Rosenmöller wordt gemakkelijker genomen dan de brug van de sociaal-democraten: die oogt ouderwets.'

'GroenLinks trekt intellectuelen en columnisten aan omdat ze op veel punten het initiatief in het debat hebben genomen', peinst PvdA-Kamerlid Bos. 'Dat is ernstig, want de PvdA zou daar leidend en inspirerend moeten zijn.'

'Er is behoefte aan herkenbare linkse politiek', zegt PvdA-parlementariër Jet Bussemaker, die enkele jaren geleden GroenLinks verruilde voor de PvdA. 'De PvdA moet haar ambities veel zichtbaarder maken. We mogen best zeggen dat de idealen van GroenLinks ook onze idealen zijn en dat moeten we uitdragen. We hoeven niet alles van die partij te kopiëren. Onze uitdaging is de middengroepen aanspreken en toch links zijn.'

Over haar oude partij zegt Bussemaker: 'Er is daar veel veranderd, ik herken de oude delen CPN, PSP en PPR niet meer. Het is een eenheid geworden, dat had ik niet verwacht.'

Het contrast in de Tweede Kamer tussen de vrolijke Gideonsbende van GroenLinks en de overwegend bedrukte PvdA is zichtbaar.

'Mensen verwachten dat ook van ons', zegt de sociaal-democratische parlementarïer Marleen Barth. 'We moeten uitstralen dat we hard werken aan een betere wereld, maar we moeten oppassen voor het beeld dat we op de winkel passen. We moeten altijd bezig zijn met die groene weide achter de heuvel.'

'Ik zie het ook', erkent PvdA-Kamerlid Frans Timmermans.

'De SDAP torste de last van de mensheid. De PvdA wil dat lot ook verbeteren en dat verdraagt geen humor.'

Links van de 45 blauwlederen fauteuils met PvdA-kamerleden zit het GroenLinkse elftal. Rosenmöller verklaart het geheim. 'Het is een club die zich niet bekommert over de zorgen van de héle wereld, maar we zijn er wel mee bezig. We kunnen ook lachen, we laten ook zien dat er meer is dan politiek. Onze zuurgraad is verdwenen. Het is ons werk, het is onze passie, maar we relativeren het ook. We voelen wat dat betreft de tijdgeest beter aan dan de PvdA.'

De bekendste fractievoorzitter is de politiek leider van GroenLinks, Paul Rosenmöller. Hij verslaat volgens een recente NIPO-peiling met 83 procent ruimschoots PvdA-fractievoorzitter Melkert, die door 72 procent van de Nederlanders wordt herkend. De GroenLinkser wordt na premier Kok het sympathiekst gevonden en minister Zalm van Financiën moet het afleggen tegen Rosenmöller als het gaat om betrouwbaarheid.

Bij de Provinciale Statenverkiezingen van enkele maanden geleden en de Europese Verkiezingen van vorige week won GroenLinks fors terrein: ze heeft de positie van de vierde partij van D66 overgenomen.

In Nijmegen en Utrecht werd ze onbetwist de grootste partij en in steden als Amsterdam, Leiden, Delft en Tilburg benadert GroenLinks in omvang de PvdA. Precies in de steden waar de sociaal-democraten de wervende kenniscentra hebben ontwikkeld waar het jonge talent op af moest komen.

Wat is er aan de hand met progressief Nederland? Waarom verliest de PvdA aan haar linkerflank? Waarom lopen voormalige D66-stemmers de PvdA voorbij en nestelen ze zich bij GroenLinks? Hoe komt het dat GroenLinks zo sexy is? En waarom heeft de PvdA het zo moeilijk met zichzelf?

In de kennissenkring van PvdA-Kamerlid Frans Timmermans hebben nogal wat mensen de overstap gemaakt van PvdA naar GroenLinks. 'Ze vinden dat bij ons de verbeelding niet aan de macht is, de PvdA is te veel een bestuurderspartij geworden.'

Timmermans: 'Wij zijn de partij van niet lullen, maar poetsen. Maar om te kunnen poetsen moet je soms lullen. En er wordt in de PvdA te weinig geluld. We hebben een enorme klap gehad door het vertrek van partijvoorzitter Rottenberg in 1997.'

Bos was eerder dit jaar voorstander van Booij en Van Bruggen als partijvoorzitter. De Haagse elite was ook voor het duo, vanuit het besef dat het inslapen van de PvdA op de loer ligt. De achterban vreesde experimenten en speelde dus op safe met Marijke van Hees. Bos: 'Van de tien ideeën die de jongens hadden, sloegen er acht nergens op, maar die twee waren wel raak. Misschien kan Van Hees het ook.'

Met enige jaloezie heeft Timmermans gekeken naar het Kosovo-debat zoals GroenLinks dat voerde. 'Het is heel krachtig als je dat als politieke partij durft. Denk je dat wij er niet mee worstelden? Dat wij er intern niet over discussieerden?'

De PvdA keek met argusogen naar wat zij als suïcidaal veronderstelde: een open debat over de NAVO-bombardementen, terwijl je zelf in oorlog bent. Toen GroenLinks zijn eerste openbare debatten had gevoerd, wilde de PvdA-top een besloten bijeenkomst met deskundigen organiseren. Onder grote druk van de parlementaire pers werden op het laatste moment de deuren opengegooid, maar partijleden hoorden te laat dat er zo'n bijeenkomst was.

Vorige week kregen Paul Kalma, de directeur van de Wiardi Beckman Stichting (WBS), en fractievoorzitter Ad Melkert slaande ruzie over een artikel dat de hypotheekrente ter discussie stelde. Kalma voelt zich gecensureerd door de partijtop.

'Ik kom bij de WBS vandaan', zegt GroenLinks Kamerlid Femke Halsema, 'Ze lopen zich al jaren dood tegen de partijtop. Er is geen enkele relatie tussen wat daar wordt bedacht en het beleid van PvdA-bewindslieden.'

'Het proces dat Rottenberg in gang heeft gezet is niet voltooid. Het is voorbij zonder dat er conclusies zijn getrokken', meent PvdA-watcher Rosenmöller. 'Het conservatisme dat daar domineert, maakt het niet aantrekkelijk voor linkse kiezers om die stap te zetten.'

PvdA-fractieleden zien met lede ogen het gebrek aan discussie in de eigen gelederen aan. 'Het wordt de dood van de PvdA als we bang zijn voor het debat', zegt Bussemaker. 'Het is angst voor de korte-termijneffecten. Het risico is dat de PvdA straks geen gezicht meer heeft en geen doelen meer formuleert voor de langere termijn.'

Voor Wouter Bos is het duidelijk. 'Melkert en Kok zijn er om de locomotief te laten doorgaan. Maar je hebt ook onruststokers nodig. Daar moet niet zo krampachtig over worden gedaan.'

Timmermans verklaart het gebrek aan discussie als volgt. 'Het is de angst voor verdeeldheid. Maar dat is op de langere termijn veel gevaarlijker dan het gebrek aan debat. Wat overheerst is: klets nou niet zo, we moeten door. Als dat zo blijft, gaat de PvdA dezelfde kant op als het CDA destijds. Dan worden we een partij van bestuurders, waar het om de personen gaat en niet meer om de ideeën.'

Een andere bron van onvrede is dat het de PvdA maar niet lukt te oogsten in het tweede paarse kabinet. Het gehamer van fractievoorzitter Melkert op ambitie van het tweede kabinet-Kok moet in dat licht worden gezien.

'Er ontstaat een deprimerende sfeer', zegt Kamerlid Peter van Heemst. 'De zaak ligt al anderhalf jaar stil door een ongelooflijk trage start van dit kabinet. Er ligt goud in de kluis, maar we kunnen er nog niets mee.'

'Het is niet onze opdracht de politiek spannender te maken, zegt Jan van Zijl, 'maar we moeten wel gezicht maken op dat regeerakkoord.'

Dan zijn er nog de incidenten van de afgelopen vier weken in de Kamerfractie, die het beeld van een technocratische partij versterken.

Zo'n vijftien Kamerleden hebben het gehad met de manier waarop de besluitvorming zich voltrekt. Na de Nacht van Wiegel mochten ze van hun fractievoorzitter aan niets anders denken dan aan lijmen. Dat Melkert achteraf gelijk kreeg, doet er voor hen niet toe. De gang van zaken in de fractie rond de gifkippenaffaire en de Bijlmer was ook geen proeve van open debat.

'We moeten het ons niet laten gebeuren dat we de kant van het CDA opgaan', zegt Kamerlid Rob van Gijzel. 'Zoals het de laatste tijd gaat, heeft er wel trekken van. Maar we zien het en benoemen het en dat is winst.'

Dat op zich stelt Van Gijzel nog niet gerust. 'We zijn de grootste partij, we leveren de minister-president. De PvdA moet er voor oppassen dat ze niet een houding aanneemt die slechts oog heeft voor het beschermen van de eigen machtspositie. We moeten een open partij zijn en een open regering hebben. Daar moeten we zeer alert op zijn.

'De PvdA heeft geen verworven recht op de macht. We willen wel die vanzelfsprekendheid, maar die verlies je als je achterover leunt en geniet van je machtspositie. Daar word je mateloos voor gestraft.'

Op 6 mei vorig jaar waarschuwde lijsttrekker Kok voor arrogantie van de PvdA, toen de partij onder zijn leiderschap de eerste verkiezingsoverwinning boekte in twaalf jaar: 'We moeten niet naast onze schoenen gaan lopen.' Het was de waarschuwing voor de nachtmerrie van de doorgeschoten machtswellust uit de jaren zeventig, die de PvdA decennialang parten heeft gespeeld.

Maar het zit Kok en Van Gijzel voorlopig niet mee in hun streven. Vorige week is de PvdA-variant op het verfoeide CDA-adagium 'We run this country' gesignaleerd. NRC Handelsblad citeerde PvdA-Kamerlid Judith Belinfante: 'En toch gebeurt het zoals wij willen. Want wij hebben de macht. En als u dat niet bevalt, dan gaat u maar naar een ander land.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden