INTERVIEW

'De Amerikanen noemen dit gewoon conservatieven'

De rechts-populistische FPÖ-kandidaat Norbert Hofer verloor met een marginale 0,6 procentpunt de presidentsverkiezingen in Oostenrijk van Alexander Van der Bellen. Wat betekent deze uitslag voor Europa? 'Men zal moeten accepteren dat rechtse partijen onderdeel van het spel zijn', zegt hoogleraar moderne geschiedenis Lothar Höbelt. Volgens Anneliese Rohrer van de links-liberale krant Die Presse dreigt Oostenrijk 16 jaar na Haider opnieuw de fout in te gaan.

De rechts-populistische FPÖ-kandidaat Norbert Hofer (r).Beeld ap

Lothar Höbelt moet erom lachen: de neiging van de internationale media om weer overal nazi's in Oostenrijk te zien als de rechts-populistische FPÖ veel kiezers trekt. Goed voor de kijkcijfers en de oplages, zegt hij.

De 59-jarige hoogleraar moderne geschiedenis is bevriend met een in Wenen wonende Amerikaan die een roman schreef over de Koude Oorlog. De vriend liet een Amerikaanse uitgever de synopsis lezen.

'Zitten er nazi's in?', zei de uitgever. 'Nee', antwoordde de vriend, 'het speelt in de Koude Oorlog. Waarom?' 'Well, als je er een paar nazi's in stopt, zetten we een hakenkuis op de omslag en draaien we geheid quitte.'

Höbelt blijkt geen alledaagse verschijning als hij om elf uur 's ochtends in het trappenhuis de deur opendoet voor zijn Nederlandse gast. Deze interviewt voor het eerst iemand in pyjama. De professor draagt er een kamerjas overheen, de voeten gestoken in pantoffels, het haar ongekamd. Op zijn etage in zo'n typisch Weens appartementengebouw met binnenplaats heerst een prettige chaos. Overal boeken kriskras door elkaar. Het parket trekt omhoog. Het is het huis van iemand die lak heeft aan uiterlijk vertoon en conventies, een dwarsdenker met pretoogjes.

Hij zit er niet mee dat hij FPÖ-historicus genoemd wordt. Is veel op tv. 'Er zijn niet veel rechtse academici. Op de universiteit zitten alleen nog maar Groenen.' Het is op de dag dat de FPÖ haar greep naar het Oostenrijkse presidentschap ziet mislukken, maar wel zijn electorale kracht toont door 49,7 procent van de stemmen te halen.

Wat betekent dat voor Europa?

'Niks. De FPÖ scoort al twintig jaar zo'n 20 procent en was altijd een potentiële coalitiepartner. Vanwege de vluchtelingencrisis en onvrede over het Europese steungeld voor Griekenland steeg zij naar 35 procent en haalde ze de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Maar de president heeft niet veel macht. Alles wat gezegd werd en de angst voor een machtsgreep was retoriek. Zelfs bij winst van Hofer, had het niks betekend.'

Kan Europa er dan helemaal niets van leren?

'Men zal moeten accepteren dat rechtse partijen onderdeel van het spel zijn. Waarom zouden we geen rechtse partijen mogen hebben, er zijn toch ook linkse?'

Maar de FPÖ is een extreem-rechtse partij.

'Extreem wil zeggen: aan het uiteinde van het politieke spectrum. Dat ben je niet meer als je boven de 30 procent zit. De Amerikanen noemen dit gewoon conservatieven.'

Wel ziet Höbelt nog wel een andere les van de vele stemmen voor een partij als de FPÖ.

'Neem de zorgen over immigratie serieus. The Economist schreef pas dat als in een Amerikaans appartementencomplex het aantal zwarten tot boven de 8 procent stijgt, de blanke vlucht begint.

'Dat is niet mogelijk in Oostenrijk door het systeem van gecontroleerde huren. Wie wil verhuizen, loopt de kans veel meer huur te moeten gaan betalen. Doorgaans gaan Oostenrijkers met lage inkomens ervan uit dat ze tot het eind van hun leven op dezelfde plaats blijven wonen. Amerikanen verhuizen meer. Hier is geen segregatie mogelijk. Dat veroorzaakt spanningen. De kwestie is voor een deel een klassenstrijd.'

Interview

Op het nippertje greep de FPÖ naast de overwinning. Maar wat leert hun succes ons? Kristof Jacobs, politicoloog aan de Radboud Universiteit, duidt de veranderende politieke kaart van Europa.


Interview Anneliese Rohrer: 'Wij zijn het land van Freud. De verdringing'

Anneliese Rohrer gelooft niet zo dat de rest van Europa veel kan leren van haar land. 'In de laatste jaren van de monarchie werd gezegd dat Oostenrijk de plaats was waar de rest van de wereld repeteerde.' Onder meer voor de drama's van de 20ste eeuw. 'Dat was toen al niet echt waar, maar nu zeker niet. We zijn maar een klein land.'

Toch ziet zij er wel iets van een les in dat de rechts-populistische FPÖ zich zo sterk manifesteerde in de presidentsverkiezingen. 'Een landje als dat van ons moet normaal gesproken zijn problemen aankunnen. Elders in Europa is situatie ingewikkelder. Maar als je een politiek en elite hebt die niet doen wat nodig is, krijg je dit.'

Rohrer is 71. Ze is commentator voor de links-liberale krant Die Presse en een bekend tv-gezicht. Ze was in de jaren negentig chef binnenland. In die hoedanigheid bestreed zij fel Jörg Haider, de man die de FPÖ groot maakte. Hij verongelukte in 2008. 'Haider deugde niet. Hij lonkte naar ex-nazi's, bezocht Saddam Hoessein.' Hij fungeerde de laatste weken in de internationale pers volop als postuum schrikbeeld voor wat kon gebeuren als de FPÖ het presidentschap zou veroveren.

Anneliese Rohrer (71), commentator voor de links-liberale krant Die Presse en een bekend tv-gezicht.Beeld Philipp Tomsich

Begrijpt u de grote buitenlandse belangstelling?

'Het heeft te maken de verkiezing in 1986 van Kurt Waldheim tot president. Hij had zijn naziverleden verzwegen, toch werd hij gekozen. Het bevestigde dat Oostenrijk niet wilde weten van dat omstreden verleden. Ten tweede was er de coalitie die de christen-democratische ÖVP in 2000 aanging met Haiders FPÖ. Nu, zestien jaar later, dreigden we opnieuw de fout in te gaan. Het buitenland dacht: daar heb je die Oostenrijkers weer.'

Is dat niet overdreven?

'Je ziet in films al snel de bekende Oostenrijkse stereotypen: de nazi's, het typisch Oostenrijkse kostuum. Je zou willen dat er beter naar de feiten werd gekeken, maar we hebben nooit echt, zoals Duitsland, ons naziverleden onder ogen willen zien. Dan krijg je dit. Het komt door onszelf. We zijn het land van Freud. De verdringing.'

Moet Europa schrikken van het aantal stemmen voor de FPÖ?

'Het is fout om te wijzen op de bijna 50 procent die Hofer heeft gehaald. De partij heeft 30 procent aan overtuigde aanhangers. De rest komt van kiezers die niet voor de FPÖ stemden maar tegen de regering. Als die er niet in slaagt de proteststem te doen afnemen voor de volgende parlementsverkiezingen (in 2018), is ze wel extreem stom.'

Het is een paar uur voor de bekendwording van de uitslag. Wat zal de betekenis zijn van een zege voor Van der Bellen?

'Ik had niet verwacht dat hij zijn grote achterstand in de eerste ronde zou inlopen. Er zal opluchting zijn. Het grote gevaar is dat de regering denkt dat alles weer goed is en verder niks meer doet. Van de stemmen voor Hofer moeten we leren wat er van kan komen als je geen aandacht besteedt aan het verwaarlozen van de problemen in volkswijken als Simmering. Ook ik ben daar verantwoordelijk voor toen ik chef binnenland was. Ik was zo bezeten door Haider dat ik vergat verslaggevers die wijken in te sturen. Hetzelfde wat nu gebeurt.'

En wat de buitenlandse pers betreft: 'Als Van der Bellen wint, zullen jullie echt teleurgesteld zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden