De Amerikaanse drone

Met onbemande vliegtuigjes voeren de Amerikanen op een koopje oorlog tegen Al Qaida. Toch is er een prijs. Het wapen is 'kerosine voor de opstand'. Door Arie Elshout

1. IS BARACK OBAMA DE DRONES-PRESIDENT?

Ja. Onder hem beleefde het onbemande vliegtuigje zijn doorbraak als wapen waarmee heel gericht vijanden kunnen worden gedood. Zijn voorganger George W. Bush keurde 44 aanvallen goed, hij een kleine 500.


Even moet Obama de afgelopen jaren hebben gedacht dat de technologie het middel tegen alle terreurkwalen is, zoals hij het zelf pas formuleerde. Maar inmiddels is hij erachter gekomen dat dit niet zo is. Het beeld van de president die in het geheim een 'dodenlijst' afwerkt en daarbij optreedt als aanklager, rechter en beul tegelijk, heeft ten langen leste een debat over de drones ontketend.


Het wapen was er al toen hij aantrad, maar anders had het voor hem moeten worden uitgevonden, zo perfect past het bij zijn klinische en koele karakter. Het is effectief en precies. Tientallen commandanten, strijders en bommenmakers van Al Qaida zijn ermee 'uit de strijd genomen'. Daarvoor hoeven geen kostbare invasies met grote landlegers te worden uitgevoerd. De troepen in Irak zijn weer thuis en die in Afghanistan straks ook. Obama laat door de drones zien dat hij op de bres staat voor de veiligheid van het land en bereid is daartoe vuile handen te maken, maar verder wil hij niet al te veel rommel.


Obama, de anti-oorlogskandidaat van 2008, ligt hierdoor in 2013 onder vuur als oorlogspresident. Hij verdedigt zich door erop te wijzen dat hij nooit een pacifist is geweest. Bij de aanvaarding van de Nobelprijs voor de Vrede zei hij: 'Het kwaad bestaat in de wereld. (...) Onderhandelingen kunnen de Al Qaidaleiders niet dwingen hun wapens neer te leggen. Te zeggen dat geweld soms noodzakelijk kan zijn, is geen bewijs van cynisme - het is een erkenning van de geschiedenis, de onvolmaaktheid van de mens en de beperkingen van de rede.'


Voor hem zijn de drone-aanvallen een 'rechtvaardige oorlog' en hij beroept zich daarvoor op christelijke denkers als Augustinus en Thomas van Aquino. 'Het is een oorlog die proportioneel is, dient als laatste middel en gevoerd wordt uit zelfverdediging', zei hij onlangs in zijn grote rechtvaardigingsspeech op de Nationale Defensie Universiteit.


Slachtoffers

Maar wie controleert dat?, roepen de critici. Wie is een doelwit en waarom?


Hoe wordt voorkomen dat onschuldige slachtoffers vallen? Hoe weten we zeker dat de president niet liever vijanden doodt dan gevangenneemt om het Guantánamo-probleem niet nog groter te maken dan het al is?


Obama heeft meer openheid beloofd over de richtlijnen voor drone-aanvallen. Om tot doelwit te worden gemaakt, moet een verdachte niet alleen een 'belangrijke dreiging voor Amerikaanse belangen' zijn, maar een 'aanhoudende, onmiddellijke bedreiging voor Amerikaanse personen'. Toch blijft het de vraag wie gaat toezien op dit aangescherpte criterium. Obama dacht aan een speciale rechtbank, maar zag dat uiteindelijk als een te grote inbreuk op zijn presidentiële gezag.


Zo blijven zijn goede bedoelingen botsen met de harde realiteit. En weet niemand echt wat er terechtkomt van zijn deze week in Berlijn herhaalde belofte dat het gebruik van drones streng zal worden gecontroleerd.


2. WAT ZIJN DE GEVOLGEN VOOR DE ISLAMITISCHE WERELD?

'Er moet een einde komen aan deze cyclus van wantrouwen en onenigheid', zei Obama vier jaar geleden in Caïro. Met zijn historische toespraak daar wilde hij een streep trekken onder de bittere Bush-jaren en een nieuw begin maken tussen Amerikanen en moslims overal ter wereld. Ook dit is anders gelopen. De troepen zijn weliswaar weg uit Irak en het martelen van terreurverdachten is gestopt, maar Guantánamo is nog steeds open en de drones hebben zich ontwikkeld tot een nieuwe steen des aanstoots. In zijn Caïro-toespraak vermeed Obama het woord terrorisme, in zijn recente speech ter verdediging van de drones was dat wel anders. Met de verbetering van relaties schiet het daarom niet op.


In het laatste jaar van president Bush zei 19 procent van de Pakistanen in een peiling dat ze een positief beeld hadden van Amerika. Dat was al laag, maar het afgelopen jaar bleek dat het nog lager kon en was het percentage gedaald tot 12.


Obama erkent het zelf: de drones mogen dan effectief de Al Qaidatop hebben gedecimeerd, tegelijkertijd creëren ze nieuwe vijanden en bieden ze Al Qaida de kans verse rekruten te maken. Ook belasten ze de relaties met de regeringen van landen waar de aanvallen worden uitgevoerd. Wat Obama wint op de korte termijn, geeft hij prijs op de lange termijn.


Vernedering

Hier wreekt zich dat alles wat de drone voor hem zo aantrekkelijk maakt, voor de bevolkingen in de operatiegebieden reden is het wapen te verafschuwen. Met de onbemande vliegtuigjes beschikken de Amerikanen op een koopje over leven en dood: het is trefzeker, kost veel minder dan de inzet van 'laarzen op de grond' en de kans op Amerikaanse doden is nul. Maar dat maakt de vernedering van de mensen aan de andere kant des te groter. Tegen de inval in Irak was nog verzet mogelijk en toen bleek hoe kwetsbaar de Amerikanen konden zijn. Maar tegen een drone hoog in lucht valt niets uit te richten. Dan rest slechts een gevoel van machteloosheid.


De Amerikaanse oud-generaal Stanley McChrystal begrijpt daarom wel dat drones worden gehaat. Ze dragen bij aan 'een perceptie van Amerikaanse arrogantie'. Alle goede voornemens van 'Caïro' ten spijt.


Bij 357 drone-aanvallen in Pakistan zijn volgens de New America Foundation tussen de 2.021 en 3.350 doden gevallen, onder wie 258 tot 307 onschuldige slachtoffers. In een hoorzitting van de Amerikaanse Senaat bestreed de Jemenitische journalist Farea al-Muslimi de bewering dat er bij drone-aanvallen nauwelijks burgers worden gedood en dat ze alleen worden uitgevoerd als de terreurverdachte niet kan worden gearresteerd. De journalist zei te hebben gezien hoe bij een aanval zwangere vrouwen en kinderen werden gedood, terwijl het echte doelwit gemakkelijk had kunnen worden gearresteerd. De Jemenitische mensenrechtenactivist Baraa Shiban noemde in het Congres iedere onschuldige dode 'kerosine voor de opstand'.


3. WAT ZIJN DE GEVOLGEN VOOR AMERIKAANSE MILITAIREN?

Obama heeft altijd gevonden dat Amerika een te hoge prijs betaalde voor de oorlogen die na '11 september' werden gevoerd. Ze kostten miljarden, deden duizenden militairen sneuvelen of verminkt raken en leidden de aandacht af van de binnenlandse problemen. De president brak met het beleid van Bush, sprak niet meer van een in tijd en ruimte onbegrensde 'oorlog tegen het terrorisme', concentreerde zich op Al Qaida, begon troepen terug te halen van overzee en zette in op de drone. De piloten die dit wapen bedienen, doen dat van achter de joystick in computerruimtes op duizenden kilometers afstand van het slagveld. Ogenschijnlijk veilig.


Na hun 'dienst' gaan ze als een forens naar huis om daar met een colaatje plaats te nemen voor de tv of de kinderen te helpen met het huiswerk. Niemand die aan ze afziet dat ze de hele dag door de camera van een drone naar terreurverdachten hebben zitten loeren, soms de trekker hebben overgehaald en getuige zijn geweest van de bloedige gevolgen.


Angsten

Sommige drone-operators blijven er onaangedaan onder. Zij zeggen tegen zichzelf dat er een goede reden was deze mensen te doden.


Anderen krijgen wel geestelijke problemen. Uit een recent onderzoek van het Amerikaanse ministerie van Defensie blijkt dat ook drone-piloten last kunnen krijgen van depressies, angsten en posttraumatische stressstoornissen (PTSD). Misschien zelfs meer dan gewone piloten, want die vliegen door nadat ze hun raketten hebben afgevuurd, terwijl hun drone-collega's op hun computerscherm kunnen volgen wat ze hebben aangericht. Bijvoorbeeld dat er per ongeluk een kind is getroffen.


De combinatie van bloedige beelden, zware wisseldiensten en het dagelijks pendelen tussen een huiselijke omgeving en het slagveld op het computerscherm lijkt voor sommigen te zwaar. Brandon Bryant (27) diende van 2006 tot 2011 als drone-operator op bases in Nevada, New Mexico en Irak. Het bleek een wel heel bijzondere 'bureaubaan'. Hij lijdt nu aan PTSD. In interviews met NBC en NPR vertelde hij hoe hij een getroffene zag rondrennen zonder rechterbeen. 'Ik zag die vent doodbloeden.' Bryant kon er niet meer tegen.


Schone oorlogen bestaan niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden