Reportage

De American Sniper en zijn schutter

In de kleine rechtszaal van Stephenville, Texas, de 'cowboyhoofdstad van de wereld', is elke zittingsdag voelbaar hoe diep Amerika's oorlogen ingrepen in het leven van twee van zijn militairen. Het verhaal van Chris Kyle, de American Sniper, de held met bestsellerboek en nu film, en Eddie Ray Routh, die hem doodschoot.

Kary McNeill traint een rodeopaard op zijn Reined Rope Horse Ranch. 'Kyle was een cowboy en wij cowboys zijn niet blij als een van ons uit de weg wordt geruimd.' Beeld Sebastiano Tomada

De Reined Rope Horse Ranch baadt in het zonlicht onder een strak blauwe hemel. De Texaanse aarde warmt weer langzaam op na een paar dagen van gemene kou. Er weerklinkt het piepende geluid van twee openslaande hekken: een kalf spurt weg, achtervolgd door Kary McNeill en zijn maat. Lasso's zwiepen door de lucht en luttele seconden later landt het touw om de nek van de Longhorn. De jonge stier is kansloos tegen het perfecte samenspel van man en paard.

In een sukkeldraf komt McNeill teruggereden. Nee, hij kende Chris Kyle niet persoonlijk. Maar één ding weet hij wel als het gaat om de American Sniper: 'Hij was een cowboy en wij cowboys zijn niet blij als een van ons uit de weg wordt geruimd.' De rancher uit Stephenville weet dat er kwaad wordt gesproken over wat Kyle deed als sluipschutter in Irak, maar dat maakt hem niet uit. 'Hij deed zijn werk. Hij redde onze mensen.' Punt uit.

De held van Texas

Bekijk hier meer foto's van de Reined Rope Horse Ranch van Sebastiano Tomada.

McNeill traint rodeopaarden. Hij is 49 en naar alle maatstaven een cowboy met zijn jeans, geruite hemd, witte hoed, laarzen, riem en twang (nasale stem). Geen grammetje vet aan het lijf, geen spoortje twijfel in het hoofd. Zo strak als hij te werk gaat bij het africhten van nerveuze quarter horses, zo strikt is hij in zijn denken. Hij leeft voor God, familie en vaderland, maakt niets nodeloos ingewikkeld en weet voor zichzelf haarfijn goed van fout te onderscheiden.

Dat laatste is ook wat gevraagd wordt van de tien vrouwen en twee mannen die verderop in Stephenville de jury vormen in het proces tegen Eddie Ray Routh. Hij schoot op 2 februari 2013 Chris Kyle (38) en diens vriend Chad Littlefield (35) dood op de schietbaan van de Rough Creek Lodge, een luxe jachtcomplex, zo'n half uur rijden van het Texaanse stadje.

Automonteur Tylan Phillips: 'Mensen schieten mensen dood. Zolang ze maar niet martelen.' Beeld Sebastiano Tomada

Kyle was een marine-commando die als scherpschutter dekking moest geven aan Amerikaanse troepen in Irak.

Hij schoot 160 mensen dood, een record. Hij wordt vereerd als een held. American Sniper, zijn boek over zijn jaren als Navy SEAL, staat nummer één op de bestsellerlijst van The New York Times. De film trekt volle zalen. Routh was ook in Irak, als marinier. Maar waar de een uitgroeide tot een legende, staat de ander terecht als een moordenaar.

Voor Amerika is het proces een nationale gebeurtenis geworden vol tegenstrijdige emoties, want er is ook de kritiek dat Kyle soms heel meedogenloos te werk ging. Elke zittingsdag is in de kleine rechtszaal in Stephenville voelbaar hoe diep Amerika's oorlogen ingrepen in het leven van twee van zijn militairen. Kyle en Routh waren niet meer zichzelf na hun terugkeer. Taya, de weduwe van Kyle, vertelt hoe haar man begon te drinken. Jodi, de moeder van Routh, zegt dat haar zoon suïcidaal werd. Officieel gaat het over een held en zijn moordenaar, maar elke getuigenis versterkt de indruk dat er alleen maar slachtoffers zijn. Alles schrijnt.

Jeff Jackson, bij het vervallen benzinestation van zijn oma. 'Routh was niet gek.' Beeld Sebastiano Tomada

Routh heeft de moord begaan, maar hoopt ontoerekeningsvatbaar te worden verklaard. Volgens zijn advocaten was hij op de dag van de moord psychotisch. Hij zou bang zijn geweest dat Kyle en Littlefield hem wilden doden. 'Ik wist dat als ik zijn ziel niet wegnam, hij mijn ziel zou wegnemen', heeft Routh gezegd over Kyle. Als hij ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard, gaat hij naar een kliniek. Als hij veroordeeld wordt, krijgt hij, 27 jaar oud, levenslang. Voor een veroordeling moet de jury moet bepalen of Routh op het fatale moment wist dat hij iets fouts deed.

Zijn advocaten vrezen dat hij geen eerlijk proces krijgt. Kyle woonde in de buurt van Stephenville, 'de cowboy-hoofdstad van de wereld'. De plaatselijke Tarleton Universiteit heeft een rodeoprogramma. Kyle studeerde er en was een tijdje rodeorijder. 'Een van ons', zoals Kary McNeill zegt.

Hij staat voor waarden waarin de Texanen zich herkennen. Hij vocht voor zijn land. Irakezen die Amerikanen bedreigden, schoot hij neer. Dat speet hem niet. Ik redde meer mensen dan ik er doodde, zei hij, met een kaal soort logica die heel Texaans is. Het pioniersverleden schemert erin door. Lang vochten de Texanen bloedige oorlogen uit met indianen en Mexicanen. Dat leidde tot een stoer en ongecompliceerd individualisme. Het gaf Texas de reputatie een oer-Amerika te vertegenwoordigen.

Kyle is er de meest recente verpersoonlijking van. Hij houdt van clarity, duidelijkheid, en niet van complexity, ingewikkeldheid, zoals president Obama. Getuige het succes van American Sniper raakt de geharnaste Texaanse cultuur in deze turbulente tijd ook een snaar in de rest van de Verenigde Staten, vooral in het conservatieve heartland maar ook daarbuiten. De vraag is hoe dit gaat uitpakken voor Routh als de jury haar oordeel zal vellen, mogelijk reeds deze week.

Politiebeeld van Eddie Ray Routh na zijn arrestatie. Beeld Sebastiano Tomada

Nederig

Al 's morgens vroeg, iets na zessen, het is koud en donker, verzamelen zich voor het gerechtsgebouw de eerste belangstellenden. Ze willen zeker zijn van een plek in de rechtszaal wanneer het om negen uur begint. In de rij staat een magere man met strak achterover gekamd haar en diepe plooien in het gezicht. Hij heeft de elegantie van iemand uit een voorbije tijd, uit de jaren vijftig. Het is Robert Blevins. Hij is 64, zijn vader kwam uit Texas. Hij woont zelf in Yukon, Oklahoma, runde een warenhuis en was honkbalcoach. Hij moet vier uur rijden om hier te komen. Hij zit de hele week in een hotel en is er elke dag. Waarom? 'Om Chris Kyle eer te betonen', zegt hij met zijn lijzige stem, de drawl van het zuiden van de VS.

Robert Blevins uit Oklahoma, verblijft in een hotel om de rechtszaak te volgen. Beeld Sebastiano Tomada

Hij zag de film. 'Je krijgt een goed beeld wat deze militairen doen om ons land veilig te houden. Het maakt ons nederig.' Dat Routh geestelijke problemen had, weet hij. 'In de oorlog is elke dag een zaak van leven en dood. Als je thuis komt, lijkt alles onbelangrijk en heb je moeite je draai te vinden. Maar dat je gek bent in je hoofd, geeft je nog niet het recht iemand dood te schieten.' Volgens Blevins blijkt uit de video met het politieverhoor net na de moord dat Routh wist iets verkeerds te hebben gedaan.

Ook Peggy Webb is gekomen uit eerbied voor Kyle. Zij is een werkloze verpleegster van 58 en woont in de buurt. Ook zij is duidelijk: 'Ik begrijp Routh. Toch moet hij gestraft worden. Wat hij deed, moet gevolgen hebben.'

Verwilderd

De wachtenden mogen naar binnen. Een nieuwe zittingsdag begint. Een video wordt getoond van Routh net na zijn arrestatie op de achterbank van de politiewagen. Hij hijgt, zucht en kan niet stil zitten. 'Ik weet niet of ik gek ben. Ik weet zelfs niet wat ik moet denken', zegt hij tegen de agent achter het stuur. De moeder van Chad Littlefield, het welhaast vergeten slachtoffer, vecht tegen de tranen als ze kijkt naar die verwilderde man een paar uur nadat hij haar zoon heeft doodgeschoten. Later getuigt Jodi Routh. Ze vertelt hoe ze gevochten heeft om haar zoon behandeld te krijgen en hoe ze vergeefs protesteerde toen hij door het veteranenziekenhuis werd ontslagen, een paar dagen voor de moord. 'Hij is nog niet goed', had ze gezegd.

Twee moeders, de een moeder van het slachtoffer, de ander moeder van de dader, maar hun verdriet maakt ze op een wrange manier één. Dat geldt voor alle betrokkenen. De familieleden van Kyle en Littlefield zitten rechts, die van Routh links. Rond Taya Kyle, de in skinny jeans geklede weduwe van de American hero, hangt al een beetje de glans van de beroemdheid. Rouths familieleden hebben iets schuws en scharrig. Maar allemaal hebben ze iets verloren op die 2de februari 2013, is de pijnlijke waarheid die zich opdringt. Het is niet zwart-wit, het is een dubbele tragedie.

Dat weet ook Peggy Webb. Onverwacht blijkt hoe dicht het ook bij haar komt wanneer ze vertelt dat ze sinds 1990 met een Vietnam-veteraan is die lijdt aan ptss. Toen zij elkaar net ontmoet hadden, waarschuwde hij haar hem 's nachts niet plotsklaps wakker te maken. Hij kreeg nooit een behandeling. 'Maar hij was niet gewelddadig, hij verdoofde zich met drank.' Dat is dus waarom ze Routh begrijpt, maar ze blijft erbij dat hij zijn straf moet uitzitten zodra hij weer mentaal stabiel geworden is na een behandeling.

's Avonds in Hard 8, een barbecue pit, zit Dustin Debusk aan het geroosterde vlees met een vriend en vriendin. Hij is 27 en vervoert in zijn trailer rodeopaarden. Ze zijn zomers drie maanden constant van huis, want rodeo is populair overal ten zuiden van New York, zegt John Clayton (23). Kyle is hun man. Tegenover elk iemand die hij doodde, staan twintig levens die hij redde, zegt Tyler Trotman (20). Het is de strenge mathematica van het Amerikaanse binnenland: het probleem gereduceerd tot een eenvoudige rekensom.

John Clayton, Tyler Trotman en Dustin Debusk, die rodeopaarden vervoert. Beeld Sebastiano Tomada

Die drang om het overzichtelijk te houden zit ook bij Jeff Jackson. De dertigjarige rancher woont buiten Stephenville. We ontmoeten hem overdag bij het vervallen benzinestation annex winkel van zijn oma. Zij is 94 en werkte tot twee maanden geleden nog in de zaak aan Route 67. Op een frisdrankautomaat na is de boel nu dicht. Jackson gaat op de dag herhaaldelijk langs bij haar omdat ze slecht ter been is. Hij heeft geen medelijden met Routh. 'Hij was niet gek. En als hij het wel was, dan nog schiet je iemand niet neer.'

Patriottisme

Verderop is de werkplaats van automonteur Tylan Phillips. Hij is 45 en nog harder dan zijn buurman. Hij heeft zeven kinderen bij meerdere vrouwen. Toen een van hen hem eind 2004 de toegang tot zijn zeven maanden oude zoon Ronnie weigerde, ontvoerde hij de baby. Tien dagen was hij voortvluchtig. Hij klom over hekken met het kind op zijn arm, at bij familie en ging snel weer verder. Op 30 december droeg hij het kind over. Daarna verschanste hij zich op het terrein van zijn bedrijf. Hij werd geholpen door zeven maten met geweren. Op 31 december werden ze omsingeld door de politie, helikopters hingen in de lucht. Het was net de O.K. Corral.

Phillips werd gepakt en zat zes jaar. Zit hij niet mee. Zoals hij ook niet erg begaan is met Kyle. 'Mensen schieten mensen dood. Zolang ze maar niet martelen.' Daar ligt voor hem de grens. Hij heeft een geheel eigen standaard van wat wel en niet kan. Het is de echo van het ruige Texas van de pioniers en indianen.

Maar die tijd is voorbij, ook in Chris-Kyleland, hier in Erath County. Het patriottisme is groot en de sluipschutter geliefd. Blevins vertelt hoe stil iedereen was bij het verlaten van de bioscoop na het zien van de film die eindigt met de begrafenisstoet van Kyle. Niemand zei iets. Een plechtig moment.

Toch vinden veel van de inwoners van Stephenville dat Routh niet bij voorbaat mag worden veroordeeld. Ze beseffen dat het niet een simpele moord is. Besloten is al dat hij niet de doodstraf kan krijgen, normaal een Texaanse specialiteit. 'Hij krijgt een eerlijk proces. Wij zijn een zeer christelijke gemeenschap', zegt in de rechtszaal Jan Alderfer, oud-receptioniste van 73. 'Iemand kan teruggebracht worden op het rechte pad.'

Een gedenkteken voor Chris Kyle buiten Stephenville. 'God, Family, Country.' Beeld Sebastiano Tomada

Op de Reined Rope Horse Ranch benadrukt ook McNeill dat Routh een faire kans moet krijgen. Hij wil eerst de feiten kennen. 'De cowboycultuur is eerlijk. Zij schrijft voor dat je medelijden moet hebben met iedereen die problemen heeft.' Rhett, de tweejarige kleinzoon van een vriend, kan nog maar net lopen maar staat al wiebelend op de beentjes met een lasso te zwaaien. Het is twaalf uur 's middags, McNeill heeft trek. 'Shall we eat some barbecue, guys?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden