De almaar langere tenen van het Kremlin

Kom niet aan Poetins familie of vrienden. Wie dat wel doet, krijgt een proces aan zijn broek of erger. Jongste belaagde is Derk Sauers RBK.

Beeld Gees Voorhees

De zeilboot van Derk Sauer dobbert ergens voor de Spaanse kust. En op die boot blijft hij voorlopig ook, nu RBK, het Russische mediaconcern waarvoor hij werkt, in Rusland in de tang wordt genomen. 'Ik moet een beetje oppassen met wat ik zeg', zegt de Nederlandse mediaondernemer vanaf zijn zeiljacht. Maar voorlopig zien ze hem niet in Rusland. 'Het loopt allemaal nog. We hebben alleen te horen gekregen dat er een onderzoek gaande is, maar niet tegen wie.'

Het liberale mediaconcern waar Sauer tot vorig jaar directeur was, is slechts het laatste slachtoffer van het steeds killere mediaklimaat in Rusland. De afgelopen jaren lijkt de gelijkschakeling van de pers steeds sneller te verlopen.

Rusland een mijnenveld

Voor kritische journalisten is het Rusland onder president Poetin een mijnenveld geworden. 'Je weet dat er iets kan gebeuren, maar je weet nooit precies waar de gevoelige plek zit, of je misschien op een mijn trapt die opeens ontploft', zegt Andrej Kolesnikov, politicoloog bij het Carnegie Centrum in Moskou.

Kennelijk zette het gerespecteerde Russische mediaconcern RBK de voet verkeerd. Plotseling gaat alles mis. De politie deed invallen in kantoren van het moederbedrijf Onexim op zoek naar bewijzen voor belastingfraude en de Russische justitie begon een onderzoek wegens aandelenfraude tegen de leiding van RBK. Vervolgens trad de complete hoofdredactie van RBK af, nadat de directie één van hen had ontslagen.

Het Kremlin ontkende meteen dat het vertrek van hoofdredactrice Liza Osetinskaja, haar krantencollega Maksim Soljoes en website-hoofdredacteur Roman Badanin iets te maken had met druk van bovenaf. Maar volgens Osetinskaja gaat het wel degelijk om politieke druk. Aanleiding voor de problemen vormden volgens haar de onthullingen uit de Panama Papers over de miljarden die de cellist Sergej Roldoegin, een vriend van Poetin, in offshorefirma's heeft geparkeerd. Die publicaties werkten als 'een rode lap op een stier' bij het Kremlin.

De dochter van Poetin

'Natuurlijk is dat de reden', zegt Kolesnikov. 'Ze hebben op de lange tenen van het Kremlin getrapt met hun onthullingen uit de Panama Papers, maar vooral met hun stukken over de dochter van Poetin en haar man Kirill Sjamalov.'

Daaruit rees het beeld op van nepotisme op grote schaal: een president die zijn macht gebruikt om zijn vrienden en familieleden aan een fortuin te helpen. Sinds zijn huwelijk met Poetins dochter Katerina regent het geluk op Sjamalov in de vorm van goedkope kredieten van Poetins vrienden en een miljardenkrediet uit het Russische Welzijnsfonds met de winsten uit de olie- en gasexport, dat als een appeltje voor de dorst dient voor de Russen. Als gevolg daarvan is Sjamalov nu multimiljardair.

Kirill Sjamalov.Beeld epa

Dunne huid

Het mediaconcern zette ook vraagtekens bij de rol van Katerina als adviseur bij een miljardenproject voor een gloednieuw science park bij de Moskouse Staatsuniversiteit, hoewel ze op dat terrein geen enkele ervaring heeft. 'Dat heeft ze waarschijnlijk de das omgedaan', zegt Kolesnikov. 'Er zijn onderwerpen waar je beter vandaan kunt blijven en dat betreft vooral het persoonlijke leven van Poetin. Zo zit de man in elkaar, hij is op dat punt heel gevoelig. Als zijn dochters op foto's te zien zijn, staan ze altijd met hun rug naar de camera. Poetin is iemand uit de Sovjettijd, heel gesloten, iemand die het stempel draagt van de geheime dienst FSB en de KGB waar hij carrière maakte. En als het dan ook nog om geld gaat, wordt het helemaal een gevoelige kwestie.'

Dat Poetin een dunne huid heeft bleek al meteen na zijn aantreden als president op 7 mei 2000. Vier dagen later deed de politie een inval bij Media-Most, het mediaconcern van de oligarch Vladimir Goesinski, waaronder de populaire, onafhankelijke televisiezender NTV viel. Jarenlang had NTV in het satirische programma Koekly - een Russische variant van het Britse Spitting Image - de draak gestoken met president Jeltsin, maar zijn opvolger kon het niet waarderen zoals hij in het programma werd afgebeeld: een pop met flaporen en rattenoogjes, die in de wieg aan de vinger van mediatycoon Boris Berezovski zuigt.

Verkeerde kamp

Berezovski had zich met de staatstelevisiezender ORT, waarvan hij de helft van de aandelen bezat, tijdens de verkiezingscampagne vierkant achter Poetin geschaard, maar Goesinski zat in het verkeerde kamp. NTV liep Poetin voortdurend voor de voeten met kritische reportages over de oorlog in Tsjetsjenië en de mogelijke betrokkenheid van de FSB bij de bomaanslagen op flatgebouwen die de aanleiding voor de inval in Tsjetsjenië vormden.

Daarvoor moest Goesinski duur betalen. Hij werd gearresteerd op verdenking van grootscheepse fraude en voor de keuze gesteld: zijn mediaconcern verkopen aan het staatsgasbedrijf Gazprom of een lang verblijf in de gevangenis riskeren. Goesinski koos voor het eerste en nam de wijk naar het buitenland.

Kort daarna moest ook Berezovski eraan geloven. De miljardair, die er prat op ging dat hij Poetin had gemaakt, overspeelde zijn hand. Op zijn aandringen nam de ORT Poetin zwaar onder vuur wegens zijn optreden, of liever afwezigheid, tijdens de ramp met de kernonderzeeër Koersk waarbij de complete bemanning omkwam. Daarop ontbood Poetin hem in het Kremlin, waar Berezovski te horen kreeg dat hij zich niet langer met het redactionele beleid van ORT mocht bemoeien. Anders zouden er 'stappen tegen hem worden ondernomen'.

In een interview met de Franse krant Le Figaro waarschuwde Poetin de oligarchen niet al te ver te gaan. 'De staat heeft een knuppel bij de hand die je maar één keer gebruikt, maar wel op het hoofd. Als we echt boos worden, zullen we niet aarzelen die te gebruiken. Het is ontoelaatbaar de staat te chanteren. Als het nodig is zullen we de instrumenten vernietigen waarmee ze ons chanteren.'

Natuurlijke hulpbron

Een jaar later vluchtte Berezovski naar Londen. Zijn aandeel in ORT ging over in handen van Gazprom, waarmee Poetin eindelijk de controle had over de lastige staatszender. 'Poetin ziet de staatstelevisie als een natuurlijke hulpbron, net als olie en gas', legde de bankier Sergej Poegatsjov Poetins vastbeslotenheid de media onder controle te krijgen uit.

Sindsdien is de ene na de andere liberale krant en zender gesneuveld, zelfs de Izvestija, in de jaren negentig nog het vlaggeschip van de nieuwe liberale pers. De kritische tv-zender Dozjd (Regen) werd van de kabel geweerd, zodat de programma's alleen nog via internet te zien zijn. De hoofdredactrice van de populaire nieuwssite lenta.ru, Galina Timtsjenko, werd om politieke redenen ontslagen, waarna ze met een groot deel van de redactie uitweek naar Letland. Daar is ze een nieuwe onafhankelijke nieuwssite, Meduza, begonnen.

Door middel van een nieuwe wet die bepaalt dat mediabedrijven maar voor 20 procent in buitenlandse handen mogen zijn, wist het Kremlin te bereiken dat de Russischtalige Forbes en de zakenkrant Vedomosti in veilige Russische handen kwamen.

Boris Berezovski.Beeld epa

Schraler aanbod

En nu ligt RBK dus onder vuur. Derk Sauer, die nog steeds vicepresident is van Onexim, het moederbedrijf van RBK, wil maar weinig kwijt over de affaire. Wat de achtergrond van de problemen is, laat hij aan anderen over. Heeft hij nooit druk gevoeld van bovenaf? Sauer: 'Nee, dat viel eigenlijk altijd wel mee. Maar als je de lijst ziet van media die de afgelopen vijf jaar in de problemen zijn gekomen, dan spreekt het voor zichzelf. Het aanbod begint steeds schraler te worden.'

Om RBK uit de wind te houden, trad Sauer vorig jaar af als directeur van het mediabedrijf, nadat de extreem-rechtse politicus Vladimir Zjirinovski hem een 'parasiet' had genoemd die zich aan Rusland vastzuigt. 'Ik wilde niet dat RBK het slachtoffer zou worden van de controverse rond mij', zegt Sauer.

Het hielp maar kort. Volgens Kolesnikov is RBK het slachtoffer geworden van zijn eigen succes. 'RBK had een enorm publiek, vooral de nieuwssite. En als dat gebeurt, beginnen ze je in de gaten te houden. Aanvankelijk richtte RBK zich vooral op het zakenleven, maar langzamerhand werd het de plaats voor het denkende deel van de bevolking. Maar juist dat begon het Kremlin te ergeren. Het was geen oppositiekrantje, maar een gerespecteerd medium.'

Afhankelijk van Kremlin

Toen RBK de onderzoeksstukken over Poetins familie begon te publiceren was de maat vol. Kolesnikov: 'Net als alle andere Russische oligarchen is Michail Prochorov, de eigenaar van RBK, afhankelijk van het Kremlin. Maar nu blijkt dus dat Prochorov, althans zo kijkt het Kremlin ernaar, zijn bedrijf niet in de hand heeft. Dus moest er worden ingegrepen.'

Kolesnikov is ervan overtuigd dat het gedwongen vertrek van de hoofdredactie van RBK een waarschuwing aan de andere, nog onafhankelijke media is. 'De les voor de rest is: waag het niet dergelijke onderzoeksprojecten te publiceren, zeker niet als Poetin erbij betrokken is.' Dat is ook de conclusie die Sauer trekt uit wat er met RBK gebeurt. 'Het is duidelijk dat een aantal dingen niet meer mogelijk zijn, zoals diepgravende onderzoeksjournalistiek.'

Michail Prochorov.Beeld epa

Enorme klap

Het vertrek van Osetinskaja en haar collega's is een 'enorme klap' voor RBK, zegt Sauer. 'We moeten nu maar zien wat er gaat gebeuren. Het zou zonde zijn als het mediabedrijf ineenstort.'

Blijft er nog wel wat over aan vrije pers? 'Je hebt nog steeds een aantal goede onafhankelijke media, zoals het radiostation Echo Moskva, de krant Novaja Gazeta, de website slon.ru', zegt Kolesnikov. 'Die tolereren ze, als een soort uitlaatklep, zoals het liberale maandblad Literatoernaja Gazeta in de Sovjettijd ook werd geduld. Maar van de ene op de andere dag kan het afgelopen zijn.'

Sauer voelt het klimaat steeds killer worden, vooral sinds het begin van de crisis in Oekraïne. 'Alles wordt bekeken door het 'Westen tegen Rusland'-prisma: de Panama Papers, het Songfestival, alles. Dat maakt het niet makkelijk.'

Is hij zelf van plan terug te keren naar Rusland en zijn baan bij Onexim, het bedrijf van Prochorov? Sauer: 'Ik had net een sabbatical genomen voor een zeiltocht. We zijn net voorbij Gibraltar...'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden