DE ALLERLAATSTE

Als hij praat is dat zachtjes, als hij loopt is dat stiefelend - maar de studenten luisteren naar elk woord dat hij zegt, ze kijken naar iedere beweging die hij maakt....

Hein Janssen

Wie het voorrecht heeft gehad op de Amsterdamse Theaterschool aanwezig te zijn bij een van de lessen die Ton Lutz (86) daar op gezette tijden geeft, ervaart het meteen: Lutz is de laatste icoon in het Nederlandse theater. De studenten van nu hebben zijn befaamde Tsjechov-regies nooit gezien, hebben er geen weet van dat hij het toneelwerk van Hugo Claus in Nederland introduceerde. Ze hebben hem ook nooit zien spelen. Maar als vanzelfsprekend aanvaarden ze zijn autoriteit.

Lutz komt uit een tijd dat het theater bij uitstek een kunstvorm was die grossierde in iconen. Hij is een icoon geworden vanwege de veelzijdigheid en de autoriteit waarmee hij zijn vak altijd heeft beoefend: regisseur, acteur, artistiek leider, inspirator, docent. Onder acteurs is Ko van Dijk een icoon geweest, omdat alles aan hem toneelspeler was, omdat het theater zich in heel zijn lichaam en geest had genesteld. Bezeten van zijn vak, en vertrouwd met de keerzijde ervan - de desillusies, de onzekerheden, het verval. En dat gecombineerd met een turbulent privé-leven, met zes huwelijken als wapenfeit. Dat spreekt tot de verbeelding, en geeft hem iets mythisch.

Heeft Ton Lutz een opvolger? Is er na Ko van Dijk een acteur geweest die de rol van icoon net zo voorbeeldig heeft gespeeld? Eigenlijk niet. Daarvoor is de wijze waarop de massamedia, en met name de televisie, nieuwe sterren creëren te allesbepalend geworden. Het is de commercie die sterren ontdekt, verpakt, verkoopt en tenslotte in de uitverkoop zet. De omloopsnelheid is enorm. Vijf jaar geleden was Katja Schuurman voor jonge meisjes een rolmodel (nieuw woord voor icoon), nu is dat misschien wel Carice van Houten of Halina Reijn of Daphne Bunskoek.

Geen iconen meer in het theater - door de teloorgang van een consistent sterrensysteem, doordat autoriteit niet meer vanzelfsprekend is en doordat de theatermakers en acteurs het zelf niet meer willen. Zij staan naast en tussen de anderen, maken deel uit van een groep. Ivo van Hove zou onderhand een icoon kunnen zijn, of Johan Simons, en tussen Lutz en hen in zat natuurlijk Gerardjan Rijnders. Maar alleen al de gedachte aan die namen in relatie tot het begrip 'icoon' doet gedateerd aan. Pierre Bokma is op zijn minst net zo'n goede en gretige toneelspeler als Ko van Dijk en heeft ook heel wat harten gebroken - maar een icoon is hij niet. Een heel goede toneelspeler zijn, is tegenwoordig meer dan genoeg.

De studenten van de Amsterdamse theaterschool hebben, behalve veel van hem geleerd, met Ton Lutz onze laatste theatericoon aan het werk gezien.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden