De alledaagse waanzin van de oorlog invoelbaar gemaakt

Phil Klay: Oorlogsverhalen

****


Vertaald uit het Engels door Elles Tukker en Maarten van der Werf. Lebowski; 304 pagina's; euro 19,95.


Twee jaar na het einde van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Irak begint de literaire verwerking ervan langzaam gestalte te krijgen. In 2012 verschenen de veelgeroemde romans The Yellow Birds van Kevin Powers en Billy Lynn's Long Halftime Walk van Ben Fountain. Zeer onlangs zag de virtuoze bundel Redemption van Phil Klay het licht, in Nederlandse vertaling verschenen als Oorlogsverhalen.


Klay was in 2007 als kapitein bij het korps mariniers actief in Irak. In twaalf sterk uiteenlopende verhalen, elk verteld vanuit het perspectief van een andere hoofdpersoon, biedt hij een literaire verwerking van zijn ervaringen.


De verhalen zijn nieuw en vertrouwd tegelijk. Nieuw zijn de specifieke gebeurtenissen, de locaties, de persoonlijke anekdotes; vertrouwd zijn ingrediënten als angst, oorlogsgruwelen en morele afstomping. En geheel eigen is de wijze waarop Klay die elementen, in een heldere, krachtige vertelstijl, met elkaar verweeft.


Elke oorlog kent, naast alle leed, zijn onmiskenbare absurditeit. Ook een 'goede oorlog' met een onomstreden einddoel, zoals Joseph Heller liet zien in Catch-22. Maar als aanleiding, doel en eindresultaat discutabel zijn, zoals in Irak en eerder Vietnam, zijn de absurditeiten gruwelijker, en de gruwelen absurder.


Klay slaagt erin de alledaagse waanzin van de oorlog op verschillende niveaus - zowel via beschreven gebeurtenissen als in de taal - invoelbaar te maken. Zo vertelt een veteraan in 'Gebed in de brandende vuuroven' hoe Iraakse opstandelingen, wanneer deze zich rustig hielden, tot actie werden geprovoceerd. Dan klom er een marinier op een dak en sprong met zijn pik uit zijn broek als een gek op en neer, terwijl hij elke Arabische vloek uitschreeuwde die hij kende. 'Binnen vijf minuten begonnen ze op ons te schieten.'


In 'Lichamen' ontdekt een militair tot zijn afgrijzen dat zijn vriendin hem naaktfoto's van zichzelf heeft gestuurd. Eerder is het een maat van hem overkomen dat een instructeur vergelijkbare foto's inpikte om ze, ter algemeen vermaak, in de douchehokjes op te hangen. Als hij de foto's, in een wanhopige poging een dergelijke vernedering te voorkomen, probeert op te eten, is het resultaat misschien nog wel gênanter.


Ook op het niveau van de taal brengt Klay de oorlog tot leven. Niet alleen door indrukwekkende beschrijvingen, maar ook door te tonen hoe taal in het leger wordt gebruikt om de waanzin van de oorlog terug te brengen tot prozaïsche, verteerbare proporties, soms met compleet averechts effect.


In 'Operationeel verslag' schiet een jonge rekruut - hij speelt nog Pokémon - in zijn zenuwen een burger dood. De ik-figuur van het verhaal matst hem door de schuld op zich te nemen. Vervolgens beschrijft hij de reactie van zijn vrouwelijke superieur. 'Ze is het soort sergeant-majoor dat iedereen altijd 'killer' noemt. Zoals: 'Hoe gaat-ie killer?', 'Oo-rah, killer', 'Another day in paradise, hè killer?' Toen ze die dag naar me toe kwam, vroeg ze: 'Hoe gaat het, lance corporal Scuba?' Ik zei haar dat het prima ging.'


Misschien nog evocatiever is het taalgebruik in 'OIF', dat vrijwel geheel uit militaire acroniemen bestaat: 'De EOD ontmantelde de IED's. De SSTP verzorgde de wonden. De PRP deed de doden. De 08's vuurden met clustermunitie. De MAW gaf CAS. De 03's bewaakten de belangrijkste MSR. PFC en ik deden het geld.'


Een aantal van de verhalen in Klays bundel speelt in de VS en beschrijft de aanpassingsproblemen van militairen na hun terugkeer uit Irak. Soms verloopt dat via evident schrijnende gebeurtenissen, zoals bij de vergeefse versierpogingen van een door verbranding verminkte veteraan.


Maar het sterkst is Klay op de vierkante centimeter, zoals bij de net teruggekeerde veteraan uit het openingsverhaal, die met zijn vrouw door een winkelcentrum wandelt. Routinematig tast hij naar zijn wapen, om, als hij ontdekt dat hij het niet bij zich draagt, totaal in paniek te raken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden