De afschaffing van de dividendbelasting: niemand wilde het en toch gaat het door

Een reconstructie

De afschaffing van de dividendbelasting gaat de schatkist jaarlijks 1,4 miljard euro kosten en zelfs binnen de overheid zijn de meningen verdeeld. Het ministerie van Economische Zaken acht het noodzakelijk voor het vestigingsklimaat voor multinationals. Het ministerie van Financiën denkt dat het de Nederlander weinig gaat opleveren. Hoe is het zo ver gekomen?

Den Haag - 25 april 2018. Fractievoorzitter van GroenLinks, Jesse Klaver, tijdens het debat over de dividendbelasting Foto Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Nederland zal zich in 2020 - zoals het er nu naar uitziet - in het selecte rijtje landen voegen dat geen dividendbelasting kent. De afschaffing daarvan is grotendeels te danken aan een onvermoeibare campagne van het grote bedrijfsleven en de belastingadviesbranche. Zij maakten slim gebruik van de recente problemen bij enkele grote multinationals om de omstreden maatregel het regeerakkoord in te lobbyen. Dit met hulp van natuurlijke medestander VVD, die de maatregel op een cruciaal moment in de kabinetsformatie op de onderhandelingstafel legde.

Alle commotie over memo's die al dan niet op hoofd- of zijtafels lagen tijdens de coalitieonderhandelingen kan niet los gezien worden van de brede impopulariteit van deze belastingmaatregel. Voor de oppositiepartijen is het heerlijk schieten op een kabinetsbesluit dat niet alleen slecht valt bij hun eigen achterban, maar ook bij de kiezers van de coalitiepartijen. In een peiling van Maurice de Hond geeft 57 procent van de Nederlanders te kennen dat het kabinet het plan moet intrekken. Van de achterban van de vier coalitiepartijen vinden alleen VVD-stemmers (een minieme meerderheid van 51 procent) dat het schrappen van de dividendbelasting goed is voor de Nederlandse economie. Van de D66- en CDA-stemmers is dat maar 30 procent. ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers kan het tijdens het Kamerdebat over de regeringsverklaring nauwelijks opbrengen de maatregel als een plichtsgetrouwe coalitiepartner te verdedigen. Zijn fractiegenoot Eppo Bruins spreekt over 'een meloen die de CU heeft moeten doorslikken' tijdens het geven-en-nemenspel van de formatie.

Den Haag - 25 april 2018. Mark Rutte (VVD) en Eric Wiebes (Minister van Economische Zaken) tijdens het debat over de dividendbelasting Foto Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Dus: behalve de VVD wil niemand het, het kost de schatkist jaarlijks 1,4 miljard euro en electoraal gezien spint geen enkele partij er garen bij. Toch staat het in het regeerakkoord. De veelbesproken memo's en de opmerkingen van onder anderen premier Mark Rutte in Kamerdebatten maken duidelijk waarom.

Het plan komt niet uit het niets. Werkgeversorganisatie VNO-NCW ijvert op het Binnenhof al jaren voor lastenverlichting voor het bedrijfsleven, waaronder het verlagen of elimineren van de dividendbelasting. Net als de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB), de spreekbuis van de fiscaal adviseurs die namens de grote accountants- en advocatenkantoren het grote bedrijfsleven belastingadvies geven. De voorzitter van de NOB was tot drie jaar geleden Marnix van Rij, fiscalist en partner bij EY en huidig CDA-fractievoorzitter in de Eerste Kamer. De CDA-fractie in de senaat betoont zich onder leiding van Van Rij minder kritisch over dit punt in het regeerakkoord dan de VVD-senatoren.

Vestigingsklimaat

Het steeds herhaalde argument van de werkgevers en belastingadviseurs is dat Nederland een aantrekkelijk 'vestigingsklimaat' voor grote bedrijven moet scheppen en behouden, omdat die ondernemingen essentieel zouden zijn voor de economische groei: ze scheppen banen en doen investeringen. In een van de twaalf memo's die premier Rutte dinsdagavond met de Tweede Kamer deelt, schrijft VNO-NCW dat Nederlandse multinationals 'twee miljoen mensen rechtstreeks werk bieden, dat is 40 procent van de werkgelegenheid in het bedrijfsleven'. VVD-leider Mark Rutte en CDA-leider Sybrand Buma maken dankbaar gebruik van deze door de lobbyclub aangedragen (niet onderbouwde) cijfers en herhalen die in het parlement als ze de afschaffing van de dividendbelasting moeten verdedigen. Rutte op 1 november in de Kamer: 'De multinationals in Nederland zorgen voor 40 procent van de banen in het bedrijfsleven.' Buma, in hetzelfde debat tegen GroenLinks-leider Jesse Klaver: 'Weet u hoeveel gewone Nederlanders er werken bij die multinationals waar u zo op afgeeft? Twee miljoen!' De CDA-leider doet ook niet geheimzinnig over de bron van het voorstel de dividendbelasting te schrappen: 'Het is onder andere door de werkgevers op tafel gelegd.'

Den Haag - 25 april 2018. Fractievoorzitter van de PVV, Geert Wilders, tijdens het debat over de dividendbelasting Foto Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Hoe VNO-NCW op een schatting van twee miljoen banen komt, wordt uit de stukken niet duidelijk. Ambtenaren van Economische Zaken zetten in een ander memo op een rij hoeveel mensen er in Nederland voor Shell, Unilever en Philips werken. Dat zijn er in totaal maar iets meer dan 25 duizend.

Het banenargument verklaart nog niet waarom de lobby van VNO-NCW ineens gehoor vindt bij de politiek, want de werkgevers vragen al minstens een decennium om eliminatie van de dividendbelasting. In 2006 wilde zelfs staatssecretaris van Financiën Joop Wijn (CDA), een verklaard tegenstander van de dividendbelasting, niet verder gaan dan een verlaging van 25 naar 15 procent (het huidige tarief). De werkgevers vingen tot nu toe steeds bot omdat er geen hard bewijs is voor de heilzame effecten van de maatregel. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff draaide er tegenover de kritische Tweede Kamer niet omheen: het afschaffen van de dividendbelasting is 'een gok'.

Overnames

Wat nu de doorslag heeft gegeven, is het feit dat twee Nederlandse multinationals vorig jaar opgeslokt dreigden te worden door Amerikaanse concurrenten (AkzoNobel en Unilever) en dat de twee grootste (Shell en Unilever) dreigden hun hoofdkantoor naar Londen te verplaatsen. De coalitie houdt een sceptische Kamer voor dat aandelen van Nederlandse bedrijven goedkoper zijn dan die van Britse beursfondsen, omdat aandeelhouders in Nederland dividendbelasting moeten betalen. Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen zouden daardoor makkelijker overgenomen kunnen worden. De narrow escape van Unilever en Akzo heeft het kabinet gevoeliger gemaakt voor dat argument. 'Een van de redenen voor deze maatregel is dat bedrijven zich dan beter kunnen teweerstellen tegen overnames', vertelde Rutte de Kamer.

De Brexit speelt ook een rol. Het kabinet is bang dat de Britten hun vertrek uit de EU zullen aangrijpen om te stunten met hun bedrijfsbelastingen. Het kabinet stelt dat Nederland de dividendbelasting moet schrappen om aantrekkelijk te blijven als vestigingsland, mede omdat het Verenigd Koninkrijk geen dividendbelasting heeft. Maar het VK is een uitzondering. Qua dividendbelasting hoeft Nederland helemaal niet te concurreren met omringende landen. Dividendbelasting heffen is namelijk de regel: de enige andere EU-landen zonder dividendbelasting zijn straks Estland, Letland, Hongarije, Malta en Cyprus. Buiten de EU zijn dat voornamelijk mini-landjes en belastingparadijzen als Jersey, Monaco, de Malediven, Bahrein en Bermuda. Daar attenderen ambtenaren van het ministerie van Financiën de onderhandelaars overigens ook op in een van de nu beruchte memo's.

Uit de formatiestukken blijkt dat Shell en Unilever hun dreigement uit Nederland te vertrekken als breekijzer hebben gebruikt om van de dividendbelasting af te komen. Shell schrijft in 2016 als 'input voor de verkiezingsprogramma's van 2017' dat de dividendbelasting reden zou kunnen zijn om Nederland als vestigingsplaats voor 'een nieuw hoofdkantoor' te mijden. Unilever-topman Paul Polman heeft in juni een ontmoeting met staatssecretaris Wiebes. Hun gesprek gaat onder andere over de dividendbelasting en vindt plaats in de context van de mogelijke verplaatsing van het Unilever-hoofdkantoor van Rotterdam naar Londen.

Den Haag - 25 april 2018. Premier Mark Rutte en Minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat (VVD) tijdens het Tweede Kamerdebat over de omstreden memo's rond de afschaffing van de dividendbelasting. Foto anp

'Slag van de Memo's'

Opvallend is het verschil in opvattingen tussen het ministerie van Financiën en dat van Economische Zaken (EZ). Beide ministeries voerden gedurende de formatie een 'Slag van de Memo's'. De ambtenaren van Financiën (die in de eerste plaats de belangen van de schatkist dienen) dragen vooral argumenten tegen het afschaffen van de dividendbelasting aan, terwijl EZ (dat dichter aanschurkt tegen het bedrijfsleven) juist de voordelen daarvan benadrukt en 'graag afscheid neemt van de dividendbelasting'.

Financiën meldt de formerende partijen bijvoorbeeld dat het Nederland weinig zal opleveren als Unilever als (Nederlandse) naamloze vennootschap (NV) verder gaat in plaats van een Britse vennootschap (PLC). Sterker, de ambtenaren suggereren dat die keuze voor Rotterdam in feite toch een keuze voor Londen zal zijn: 'Indien Unilever kiest voor het Verenigd Koninkrijk, zal dit naar alle waarschijnlijkheid met een Nederlandse NV zijn met een feitelijke leiding in het VK. In de beeldvorming kan dan worden aangegeven dat niemand een verliezer is.' In het begin koos Unilever inderdaad voor dit scenario. Het bureau van Paul Polman blijft gewoon in Londen staan en de 'verhuizing' van het concernhoofdkantoor naar Rotterdam levert Nederland hoogstens enkele tientallen extra banen op, bevestigde Unilever achteraf.

De ambtenaren van Financiën schrijven de formerende partijen meerdere keren dat alleen buitenlandse overheden en buitenlandse aandeelhouders daarvan profiteren, terwijl de inkomstenderving van 1,4 miljard euro voor de Nederlandse schatkist door Nederlandse belastingbetalers gecompenseerd moet worden: 'De afschaffing van de dividendbelasting leidt tot het spekken van de buitenlandse staatskas' en 'het integraal afschaffen van de dividendbelasting ligt daarom niet voor de hand'. In een andere notitie van Financiën staat zuinigjes: 'Afschaffing van de dividendbelasting is een grote generieke maatregel voor specifieke problemen' (...) 'speelt in die zin voor het vestigingsklimaat geen grote rol' (...) en 'is niet in lijn met de Nederlandse inzet ten aanzien van de bestrijding van belastingontwijking'. Minstens één van de kritische memo's van Financiën is volgens diezelfde memo ook aan premier Rutte en de andere hoofdonderhandelaars in de formatie verstrekt, hoewel hoofdonderhandelaar Pechtold (D66) in de Kamer verklaarde geen enkel memo over de dividendbelasting te hebben gezien.

Doorslaggevende rol

Economische Zaken geeft de onderhandelaars een heel ander advies: 'Het lijkt goed de dividendbelasting met het oog op het vestigingsklimaat serieus te heroverwegen. Het afschaffen van de dividendbelasting moet budgettair gecompenseerd worden, maar dit moet verstandig beleid uiteindelijk niet in de weg staan. Op het mondiale speelveld kan belastingheffing een doorslaggevende rol spelen in de vestigingsplaatskeuze van bedrijven.'

Wiebes is zijdelings bij de formatieonderhandelingen betrokken als fiscaal expert aan de 'belastingtafel', maar is tegelijkertijd demissionair staatssecretaris van Financiën. Hij benut die dubbelfunctie om 'zijn' ambtenaren (die dus overwegend sceptisch zijn over dit voorstel) een nieuw memo op te laten stellen dat een rooskleuriger beeld schetst van de effecten van de belastingmaatregel. Dat is mogelijk het laatste zetje waarmee Rutte en Wiebes in elk geval Pechtold en Buma aan boord hijsen en de Gert-Jan Segers vervolgens voor het blok kunnen zetten. Segers slikt de meloen door en zo komt de afschaffing van de dividendbelasting in het regeerakkoord terecht.

De hoofdrolspelers

Marnix van Rij, CDA-fractievoorzitter Eerste Kamer en lobbyist voor de belastingadviesbranch: lobbyde als voorzitter van de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs jarenlang voor lagere belastingen voor multinationals en smoorde alle kritiek in de CDA-senaatsfractie.

Mark Rutte, VVD-leider en hoofdonderhandelaar: wilde er alles aan doen om het hoofdkantoor zijn oude werkgever Unilever naar Nederland te krijgen; het afschaffen van de dividendbelasting moest daarvoor het goede vestigingsklimaat scheppen.

Hans de Boer, voorzitter VNO-NCW: kreeg voor elkaar wat al zijn voorgangers ondanks jarenlang gelobby niet lukte. Een diepe wens van de grote werkgevers gaat in vervulling nu de Nederlandse dividendbelasting verdwijnt.

Paul Polman, bestuursvoorzitter van Unilever: kon zijn grieven over de dividendbelasting tijdens de formatie persoonlijk overbrengen aan VVD-prominent Wiebes. Speelde de Nederlandse en Britse politiek strategisch tegen elkaar uit in hun onderlinge strijd om 'zijn' hoofdkantoor.

Eric Wiebes minister van Economische Zaken, ex-staatssecretaris van Financiën: gebruikte zijn dubbele rol in de formatie (mede-onderhandelaar en bewindsman) om wat positieve(re) memo's over het afschaffen van de dividendbelasting te bestellen bij zijn ambtenaren.

Ben van Beurden, Shell-topman: dreigde de formerende partijen met een vertrek van Shell uit Nederland als het nieuwe kabinet de grootste Nederlandse multinational niet tegemoet zou komen (saillant detail: de ministers Wiebes, Hoekstra en Kaag zijn oud-Shell-werknemers).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.