De affaire van het verzonnen eiwitonderzoek

Ook in de wetenschap worden verzonnen verhalen soms als gedegen research verkocht. Vorige maand werd bekend dat een Amerikaanse onderzoeker zijn bijdrage aan vijf publicaties uit zijn duim zoog....

'HET IS HET ergste wat je als wetenschapper kan overkomen, jezelf tegenkomen als co-auteur van een publicatie die deels op gefraudeerde gegevens berust. Ik vraag me voortdurend af: Hoe heeft dit onder mijn neus kunnen gebeuren? Je gaat aan jezelf twijfelen en bovendien mede-onderzoekers wantrouwen.'

Dr. C. Wijmenga, moleculair bioloog aan de Universiteit Utrecht, wil slechts na enige aandrang over de kwestie spreken. 'Het is erg vervelend om erover te praten', zegt ze.

Vorig maand werd de Amerikaanse wetenschappelijke wereld opgeschrikt door een geval van fraude in het onderzoek naar de genetische achtergronden van leukemie. Medewerker A. Hajra van het National Centre for Human Genome Research (Nchgr) van de National Institutes of Health (NIH) in Bethesda heeft twee jaar lang onderzoeksgegevens vervalst, en delen van het onderzoek zelfs compleet verzonnen. Als post-doc draaide Wijmenga twee jaar mee in het onderzoek aan de NIH.

Fraudeur Hajra liep tegen de lamp doordat een wakkere beoordelaar van het Engelse tijdschrift Oncogene vreemde details bespeurde in een door de Nchgr-groep aangeboden publicatie. Uiteindelijk zijn vijf publicaties geheel of gedeeltelijk teruggetrokken uit gerespecteerde tijdschriften als Proceedings of the National Academy of Sciences en Genes, Chromosomes & Cancer.

Op twee van de artikelen komt Wijmenga voor als co-auteur. De leider van het genoom-onderzoek en directeur van de Nchgr, dr. F. Collins, heeft Wijmenga en de andere auteurs onmiddellijk van alle blaam gezuiverd. Collins herhaalde met een medewerker een aantal experimenten en bracht het bewijs van de fraude boven tafel. Wijmenga zit intussen wel met twee publicaties waar een smet op rust.

Collins geldt als een toonaangevend onderzoeker op het gebied van het speuren naar de genetische achtergronden van ziekten. Aan het Nchgr ontdekten onderzoekers bijvoorbeeld dat een afwijking in de genvolgorde op het chromosomenpaar 16 mogelijk de oorzaak is van acute myeloïde leukemie, een vorm van kanker van witte bloedcellen.

Tussen de twee uiteinden van dat chromosomenpaar vindt in sommige gevallen een uitwisseling plaats van twee genen. Deze genen fuseren en vormen een eiwit dat witte bloedcellen mogelijk aanzet tot ongecontroleerde deling, hetgeen tot leukemie kan leiden.

Wanneer uit dergelijke fundamentele research de precieze werking van het fusie-eiwit bekend wordt, en onomstotelijk is komen vast te staan dat uitsluitend dit eiwit leukemie bewerkstelligt, kan de kiem worden gelegd voor een preventieve therapie, bijvoorbeeld door het eiwit te blokkeren of te inactiveren. Overigens is deze vorm van leukemie niet noodzakelijk dodelijk. Met medicijnen kunnen patiënten lang op de been blijven.

De verdachte medewerker Hajra stond te boek als een briljante promovendus. Hij had als taak stukjes van het betreffende eiwit te onderzoeken door er delen uit weg te snijden. Op deze manier konden wellicht de actieve stukken van het eiwit worden gelokaliseerd. Hij moest vervolgens deze verminkte eiwitten inbrengen in cellen van muizen en bezien of deze cellen zich als kankercellen gingen gedragen. Zoals het hoort bij gedegen wetenschappelijk onderzoek, dienden de resultaten ten slotte te worden getoetst aan een controlegroep.

Geen van deze opdrachten voerde Hajra uit. In plaats daarvan verzon de promovendus onderzoeksresultaten. Hij knipte en plakte verschillende eitwitonderdelen in figuren bij elkaar, en vergat evenmin de 'resultaten' van de proeven bij de controlegroep te vervalsen.

De vraag is natuurlijk hoe iemand twee jaar ongemerkt zijn gang kon gaan en in wekelijkse werkbesprekingen werd aangemoedigd door Collins en zijn medewerkers. Waarom spraken collega's hem niet aan na de vijf naar nu blijkt omstreden publicaties? Hoe kan een promovendus een heel onderzoeksteam met een kaartenhuis van valse feiten imponeren?

'Ik weet het werkelijk niet, maar het kaartenhuis stak slim in elkaar', zegt Wijmenga. 'Hajra was ontzettend intelligent en ijverig bovendien. Als je hem naar resultaten vroeg, vertelde hij de voorafgaande stap en de volgende, en alles klopte gewoon. De resultaten lagen bovendien allemaal in de lijn van wat je op grond van de theorie kon verwachten. Je moet gewoon heel goed kijken naar de figuren om de afwijkingen te zien, en zo kijk je normaal gesproken niet naar gegevens van een collega.

'Niemand koesterde ook maar de minste argwaan, zeker niet als je een figuur of tabel al vijftig keer hebt gezien. Op een wetenschappelijk laboratorium is een achterdochtige houding ook niet de manier waarop je met elkaar omgaat. Er heerst een sfeer van vertrouwen en collegialiteit. Dat is juist de reden waarom ik mij bij het Nchgr zo op mijn gemak voelde.' Volgens Wijmenga werd er op de medewerkers geen enkele druk tot een hogere publicatiescore uitgeoefend. 'Hajra moet ergens psychisch gestoord zijn.'

De promovendus, zoon van een gerespecteerde hoogleraar biologie aan de Universiteit van Michigan, heeft de fraude zowel mondeling als schriftelijk bekend tegenover Collins, maar wil hangende het onderzoek niet reageren.

Collins wordt alom geprezen om de openheid waarmee hij deze fraudezaak zelf naar buiten heeft gebracht. Menig ander zou de zaak in de doofpot stoppen, of erger: volharden in de fraude om gezichtsverlies te voorkomen. Door het snelle, openlijke optreden van Collins zijn uitsluitend onderzoekers getroffen, geen patiënten.

Collega's denken niet dat Collins in de knel is gekomen met het combineren van managementtaken en concreet onderzoekswerk aan het Nchgr. Die mening is ook Wijmenga toegedaan. 'Collins had altijd tijd voor begeleiding, beslist niet minder dan hier in Nederland het geval is', zegt ze. De kans op een dergelijke fraude in Nederland acht ze wel kleiner. 'Er is hier wat minder druk om te presteren en te publiceren om geld binnen te halen.'

Vast staat wel, meent Wijmenga, dat er meer fraude plaatsvindt dan wij weten. Soms doelbewust, zoals in het geval van het leukemie-onderzoek, maar vaker zal er sprake zijn van subtiele massage van gegevens om het onderzoeksresultaat in een wat gunstiger richting te duwen.

In de discussies in de Verenigde Staten overheerst de gedachte dat fraude nooit te voorkomen is. Collins weigert de oplossing te zoeken in het creëren van een soort politiestaat in het laboratorium, zei hij tegen het tijdschrift Science. Maar hij wil wel een kritischer houding aannemen, of zoals Collins zelf in Science zegt: 'wetenschap bedrijven met de ogen wijder geopend'.

Een andere oplossing zou kunnen zijn: collega-onderzoekers aan andere universiteiten en instituten de testen laten herhalen, liefst met hetzelfde onderzoeksmateriaal. Wijmenga kent maar al te goed het belangrijkste bezwaar tegen deze oude academische gewoonte. 'Met meer openheid kun je minder concurreren met andere instituten. Je verdunt je wetenschappelijke publicaties en dat kan schadelijk zijn in de slag om het onderzoeksgeld.'

René Didde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.