De achterban van de omroepen is verdampt

Waar vroeger een sterke band bestond tussen omroep en leden, rest nu slechts de gewoonte van de tv-gids.

Heel voorzichtig stelt Ronald Plasterk, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, een gevoelige kwestie aan de orde. Het Nederlandse omroepbestel heeft volgens hem zijn langste tijd gehad.

Hij gebruikt daarvoor een neutrale redenering. In 2016 is het systeem achterhaald door de techniek. Iedereen kan dan op elk willekeurig moment televisieprogramma’s bekijken via internet.

Maar er is nog een reden om het over het omroepbestel te hebben. Dat zijn de omroepverenigingen.

Het gros stamt uit de tijd van verzuiling, toen elke kerkelijke gezindte en maatschappelijke richting zijn eigen omroep oprichtte. De VARA was er voor de sociaal-democraten, de AVRO voor de liberalen, de NCRV en de VPRO voor de protestanten en de KRO voor de katholieken.

Later in de 20ste eeuw kwamen er vreemde eenden in de bijt, eerst de TROS – de verzuilden spraken van ‘vertrossing’ – en later de EO. De laatste jaren volgden BNN, Max, Llink en binnenkort Powned en WNL. Llink raakt de zendtijd alweer kwijt – de omroep krijgt geen verlenging vanwege negatieve beoordelingen door de Raad voor Cultuur, het Commissariaat voor de Media en de raad van bestuur van de Nederlandse Publieke Omroep.

Het gaat om gevestigde belangen, die Plasterk ter discussie stelt. Vooral het CDA heeft een groot belang in Hilversum vanwege de NCRV, de KRO en de EO.

Daar zit precies de gevoelige plek. Al die omroepen hebben weliswaar leden, maar de band daarmee is onvergelijkbaar veel losser dan in de hoogtijdagen van de verzuiling. Nu gaat het vooral om de televisiegids. Wie abonnee is, is lid van de omroepvereniging en het ledental is cruciaal voor de omvang van de zendtijd. De Publieke Omroep is overigens van plan de uitzendgegevens te verkopen aan derden – dagbladen bijvoorbeeld. Dat vormt een bedreiging voor de ledentallen, want dan kunnen de kranten wekelijkse programmagidsen uitgeven – nu nog een gemeenschappelijk monopolie van de omroepen.

Eigenlijk zijn de omroepverenigingen losgezongen van de traditionele achterban. Die is door de ‘ontzuiling’ verdampt.

Ook woningcorporaties zijn ooit opgericht per zuil, maar inmiddels zelfstandige organisaties. Hetzelfde geldt voor zorginstellingen. Officieel zijn dat meestal stichtingen die ooit per zuil of soms als openbare voorziening functioneerden. Maar nu zijn ze verweesd onder ‘raden van bestuur’ en ‘raden van toezicht’. De achterban is door de ontzuiling verdwenen, terwijl de financiering is overgenomen door de overheid. Hetzelfde geldt eigenlijk ook de bijzondere scholen, die ook ooit per gezindte werden opgericht.

Deze maatschappij-inrichting gaat terug op de Schoolstrijd. Die werd in 1917 beslecht met de conclusie dat behalve openbare scholen ook bijzondere scholen door de overheid worden gefinancierd. Dat principe is toegepast op alle denkbare terreinen, zoals zorg, wonen en de omroep.

Om woningcorporaties, scholen en zorginstellingen een nieuw anker te geven, wil minister Ernst Hirsch Ballin van Justitie (CDA) ze omvormen tot Maatschappelijke Onderneming. Of het zover komt, is de vraag want de Kamer is niet enthousiast over het wetsvoorstel daarover, net zo min als de organisaties waarvoor de nieuwe bedrijfsvorm is bedoeld.

Alle ministers die met het ‘middenveld’ te maken hebben, worstelen met de verweesde clubs. Eberhard van der Laan (PvdA) van Wonen heeft problemen met de woningcorporaties, Ab Klink (CDA) van Volksgezondheid met de zorginstellingen.

Zo bezien is het opmerkelijk dat Plasterk via een omweg wel het functioneren van de omroepverenigingen agendeert maar niet dat van de scholen, die evenzeer onder zijn ministerie vallen. Maar de vrijheid van onderwijs is dan ook een kernstuk van het CDA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.