Zes vragen Abortuswet Argentinië

De abortuswet werd weggestemd in Argentinië. Hoe gebeurde dit en hoe moeten de voorstanders van de wet nu verder?

De Argentijnse Senaat stemde woensdag tegen liberalisering van abortus in de eerste veertien weken. Terwijl in juni het Lagerhuis nog vóór had gestemd, zij het met een krappe meerderheid. Maar de tegenstand van de katholieken is groot en ook de paus, zelf Argentijn, zou zich niet afzijdig hebben gehouden.

Voorstanders van de legalisering van abortus troosten elkaar buiten het parlementsgebouw in Buenos Aires. Beeld AFP

1. De Argentijnse Senaat heeft de legalisering van abortus woensdag weggestemd. Maar het zag er toch juist goed uit voor de wet?

Klopt. In juni stemde het Lagerhuis van het Argentijnse Congres nog voor de wet die abortus tot veertien weken zwangerschap mogelijk zou maken. Voorstanders trokken juichend door de straten. Dit keer liet de stemming de voorstanders echter in ­tranen achter: in de Senaat stemden 31 leden voor, 38 tegen.

De Argentijnse vrouwenbeweging kwam de afgelopen jaren goed op gang na enkele incidenten van geweld tegen vrouwen. In 2015 vermoordde een 16-jarige jongen met hulp van zijn ouders een 14-jarig meisje dat hij zwanger had gemaakt.

Die zaak leidde tot een golf van verontwaardiging en gaf de beweging tegen geweld tegen vrouwen een sterke impuls. In reactie op de moord, die massale demonstraties teweegbracht, werd de feministische beweging annex strijdkreet ‘Ni una menos’ (‘niet één vrouw minder’) geboren. De beweging ijverde sindsdien voor het recht op een ­legale en veilige abortus.

Volgens het ministerie van Volksgezondheid laten jaarlijks zo’n 300 duizend Argentijnse vrouwen een illegale abortus uitvoeren bij een kliniek. Anderen zoeken hun toevlucht tot een kleerhanger of een mix van medicijnen.

2. Waar ging het politiek mis?

Uiteindelijk bestond in de Senaat simpelweg geen meerderheid voor legalisering. Dat de wet er überhaupt doorkwam, mag een wonder heten. Het kostte de vrouwenbeweging elf jaar om een stemming in het parlement over de wet af te dwingen. In juni was er weliswaar een meerderheid in het Lagerhuis voor de wetswijziging, maar die was minimaal: 129 stemmen voor, 125 tegen.

De Argentijnse politiek is, net als de maatschappij, verdeeld over de abortuskwestie. Tegenover iedere Argentijn die vurig voorstander is van legalisering, staat een landgenoot die abortus als moord beschouwt. Het katholieke geloof is niet zelden de basis voor die weerstand. De bevolking was wel in meerderheid voor de nieuwe wet, bleek uit opiniepeilingen. Maar volgens voorstanders heeft de kerk de doorslag gegeven. ‘De kerk heeft ­senatoren onder druk gezet om ­tegen te stemmen’, aldus Ana Correa, een van de grondleggers van Ni una menos tegen The Guardian over de nederlaag.

3. Wat was de rol van de kerk in het debat?

De katholieke kerk in Argentinië mengde zich actief in de discussie. In maart riep paus Franciscus in een open brief de Argentijnse bevolking op om ‘de verdediging van het leven en rechtvaardigheid’ tot prioriteit te maken. Die boodschap werd gezien als een herinnering aan het abortusstandpunt van de kerk.

Volgens de Argentijnse krant ­Clarín zou paus Franciscus tegenstanders van de wet in de Senaat hebben aangespoord om twijfelende medesenatoren onder druk te zetten. Dat het hoofd van de kerk zelf afkomstig is uit Argentinië, maakte een al verhitte landelijke discussie nog dramatischer. Monseigneur Oscar Ojea, voorzitter van de Argentijnse bisschoppensynode, stelde in juli dat ‘het vermoorden van een mens door een ander mens’ door de nieuwe wet legaal zou worden.

Overigens was ook de evangelisch-protestantse kerk uitgesproken tegenstander van de abortuswet. In Argentinië maken deze ‘evangelicals’ naar schatting zo’n 15 procent van de christenheid uit.

4. De landelijke discussie kenmerkte zich door allerlei symboliek.

Ja, dat viel op. De verdeeldheid van het land werd weerspiegeld in de zelfgekozen kleuren van voor- en ­tegenstanders, die zich respectievelijk in donkergroen en lichtblauw hulden. De groene zakdoekjes, die om hun polsen, nek of hoofd werden gedragen, werden symbool voor de voorstanders. In een demonstratie tegen abortus legden honderden artsen hun doktersjassen op de grond bij het presidentieel paleis.

Het opvallendst waren de vele vrouwen in witte kapjes en rode mantels, een verwijzing naar de televisieserie The Handmaid’s Tale. De ­serie gaat over een dystopische toekomst waarin Amerika in een vrouwonvriendelijke, religieuze ­dictatuur is veranderd. Overal ter wereld hullen vrouwenrechtenactivisten zich tegenwoordig in het uniform van de concubines (de ‘handmaids’) in de serie, die kinderen moeten baren voor de onvruchtbare echtgenotes van de regerende elite. De verklede activisten zien in de misogyne werkelijkheid van The Handmaid’s Tale niet zo veel verschil met de echte wereld.

5. Is Argentinië in Latijns-Amerika nu regel of uitzondering als het om abortus gaat?

Was de wet er wel door gekomen, dan was Argentinië pas het tweede land in Latijns-Amerika geweest dat abortus legaliseerde, na Uruguay. De huidige wetgeving in Argentinië lijkt op die van landen als Ecuador en Peru: abortus mag alleen in het geval van verkrachting of wanneer de moeder in levensgevaar komt.

Vooral in Centraal-Amerika is de abortuswetgeving zeer streng. Vier van de zes landen waar abortus in alle gevallen is verboden, behoren tot deze regio: de Dominicaanse Republiek, El Salvador, Nicaragua en Honduras.

Afgelopen maand demonstreerden in Santiago, Chili, nog duizenden mensen vóór hervorming van de abortuswetgeving. Ook hier wapperden groene zakdoekjes, naar ­Argentijns voorbeeld. Vorige maand oordeelde het Chileense hooggerechtshof dat een maatregel die het totaalverbod op abortus beëindigt, doorgang mag vinden. In het streng-katholieke Brazilië lijkt versoepeling van de abortuswet nog verder weg dan elders in de regio, hoewel ook daar de beweging voor verandering actief is.

Voorafgaand aan de Argentijnse stemming gingen woensdag duizenden abortusvoorstanders in Mexico, Brazilië, Uruguay, Ecuador en Costa Rica uit solidariteit de straat op.

6. Hoe nu verder?

Omdat de wet het bijna wél haalde, hebben voorstanders reden te geloven dat zij het tij mee hebben in de strijd voor legalisering van abortus. Bij wijze van symbolische daad stemde oud-president Cristina Fernández de Kirchner als senator vóór de nieuwe wet. Als president (2007-2015) was zij nog consequent tegen abortus geweest. ‘De duizenden meisjes die de straat opgingen hebben mij van mening doen veranderen’, zei Fernández voor de stemming. ‘Als deze wet er niet dit jaar komt, dan wel volgend jaar’, voegde ze daar aan toe.

Miguel Ángel Pichetto, lid van de Senaat voor de oppositie, zei in een toespraak dat de voorstanders van abortus niet op zouden geven. ‘De toekomst is niet aan de tegenstanders’, zei hij. ‘Vroeg of laat zullen wij deze discussie winnen.’

Sabrina Cartabia.

‘Abortus staat op de agenda, het taboe is doorbroken’

Sabrina Cartabia (33) is advocaat en activist voor vrouwenrechten bij het netwerk Red de Mujeres. Ook was ze al vroeg lid van de Argentijnse Ni una menos-beweging. Ze voerde campagne voor de abortuswet.

Wat is voor de vrouwenbeweging in Argentinië de volgende stap, nu de abortuswet is weggestemd?

‘Er is nog steeds een aantal mogelijkheden om een abortus te krijgen, bijvoorbeeld in het geval van verkrachting of om gezondheidsredenen. Maar de toegang daartoe wordt onmogelijk gemaakt.

‘De volgende stap is ervoor te blijven vechten dat vrouwen die optie in ieder geval wel hebben. Daarnaast is seksuele voorlichting heel belangrijk. We hebben een wet die seksuele voorlichting garandeert voor alle leerlingen op school, maar die wordt niet gehandhaafd. Ook daar moeten we aan werken, zodat ongewenste zwangerschappen en dus abortussen worden voorkomen.

‘Tot slot is er een pil waarmee je zelf de zwangerschap kunt beëindigen. We gaan vrouwen voorlichting geven over deze pil en waar je die kunt krijgen. Het is een van de belangrijkste middelen die we hebben om sterfte door illegale abortussen te voorkomen.’

Heeft deze wet nog een toekomst?

‘We hopen dat de de wet volgend jaar opnieuw wordt geïntroduceerd. Dit is wat we al vijftien jaar doen. De wet wordt verworpen, maar zij blijft terugkomen. De reden dat de wet dit keer werd weggestemd, is dat de Senaat in samenstelling heel conservatief is. Volgend jaar zijn er verkiezingen voor het Congres en dan hopen we dat de samenstelling van de Senaat drastisch veranderd. Die moet dan voor zeker 50 procent uit vrouwen bestaan. Zo moet de wet er door komen.’

Hoe is de sfeer onder de voorstanders van de wet na de nederlaag in de Senaat?

‘We zijn teleurgesteld, maar ook blij. We hebben zo veel mensen de straat op gekregen. We hebben het gevoel dat deze maatschappelijke discussie is gewonnen door de feministische beweging. Het onderwerp domineert al heel lang het publieke debat, het staat nu echt op de agenda. Het taboe rond abortus is doorbroken. Dus we hebben reden om blij te zijn, ook al heeft de wet het niet gehaald.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.