De aap als ideale man

Soms is een enkele passage in een boek aanleiding genoeg voor een heel proefschrift. Dit overkwam literatuurwetenschapper en filosoof Stine Jensen....

Dat is bestialiteit, jawel, en dat is een taboe in de westerse samenleving. Tegelijkertijd, zo realiseerde Jensen zich, vormt de relatie tussen vrouwen en apen een thema dat de mensen mateloos intrigeert. Vrouwenontvoerder King Kong is een cultureel icoon. Rond vrouwelijke primatologen als Diane Fossey, Jane Goodall en Biruté Galdikas, die jarenlang het alleenrecht op lange-termijnveldwerk met mensapen leken te hebben, is een complete boeken- en filmindustrie ontstaan.

Waarom zijn mensen zo geïntrigeerd door de ontmoeting tussen vrouw en aap, zo vroeg Jensen zich af. Wat zegt dat over het zelfbeeld van de mens? En zijn er de afgelopen eeuw veranderingen opgetreden in de manier waarop vrouwen en apen worden afgebeeld in cultuur en wetenschap? Die vragen resulteerden in het proefschrift Waarom vrouwen van apen houden. Een liefdesgeschiedenis in cultuur en wetenschap, waarop Jensen vorige week vrijdag promoveerde aan de Universiteit Maastricht.

Het boek is tegelijkertijd in een handelseditie verschenen. Het is Jensens tweede publicatie. Haar doctoraalscriptie filosofie, De verlangenmachine. Vrouwen in de popmuziek, verscheen vorig jaar in bewerkte vorm bij Prome theus. De 30-jarige Jensen schrijft ook literatuurrecensies voor NRC Handelsblad en beschouwingen over populaire cultuur voor diverse tijdschriften.

Die belangstelling voor de journalistiek is duidelijk merkbaar in haar boek. Waarom vrouwen van apen houden is vlot geschreven, met oog voor lezers die weinig weten van de studie van populaire cultuur. Bovendien lardeert Jensen niet elke zin met een voetnoot, maar neemt ze de vrijheid om enthousiast te associëren en te essayeren.

En dat is zowel de sterkte als de zwakte van het proefschrift. Het zit vol interessante ideeën en ideetjes, maar verliest vooral aan het eind de grote lijn uit het oog en loopt dan vast in zijpaden en beeldspraak.

Die grote lijn bestaat in feite al uit twee verhalen. De eerste gaat over veranderingen in de populaire verbeelding van aap en vrouw in de 20ste eeuw. De tweede behelst een zogeheten receptiegeschiedenis, en vertelt hoe de samenleving op verschillende manieren met die verbeelding in bijvoorbeeld film en wetenschap omgaat.

Beide verhalen vertelt Jensen door enkele voorbeelden uitgebreid te behandelen: Albert Helmans verhaal Mijn aap schreit uit 1928, de film King Kong uit 1933, de (auto)biografische boeken en films rond vrouwelijke primatologen als Fossey en Goodall, en het Great Ape Project uit 1993, het pleidooi van enkele wetenschappers en schrijvers om apen mensenrechten te geven.

Uit al die culturele en (semi-)wetenschappelijke uitingen blijkt volgens Jensen dat apen en vrouwen worden gebruikt om de vraag te stellen naar de essentie van de mens. Het antwoord op die vraag leek eeuwenlang verdacht veel op de beschrijving van een blanke, westerse hetero-man.

In de 20ste eeuw begint dat beeld te schuiven. Het christendom verliest zijn invloed, de koloniale rijken brokkelen af, het feminisme komt op, en darwinisten stellen dat de mens niet uniek is, maar verwant aan de aap. De definitie van 'mens' verandert, het onderscheid tussen man en vrouw en mens en aap wordt onduidelijk.

Dat levert een psychische worsteling op die haar neerslag heeft in de populaire cultuur. In boeken en films worden apen verliefd op vrouwen en andersom, en mannen zien groen van jaloezie. In de eerste helft van de eeuw eindigt dat meestal gewelddadig, aldus Jensen. King Kong wordt volgens haar op het Empire State Building vermoord om de hiërarchie te herstellen: de man bovenaan, de vrouw daaronder, en dan de mensaap - dat gewelddadige oerbeest.

Later verandert dat. Met name vrouwen als Diane Fossey en Jane Goodall bewerkstelligen een vervaging van grenzen: apen zijn bijna mensen, stellen ze in talloze boeken en documentares - waarbij ze, tegen de bewijzen in, de 'vredelievendheid' van apen wel erg benadrukken. Deze primatologen zetten verder bewust de mythe in van de vrouw die dichter bij de natuur staat dan de mannelijke wetenschapper, stelt Jensen.

Aan het eind van de 20ste eeuw zet dit proces van grensvervaging volgens Jensen door: de bedenkers van het Great Ape Project zien nauwelijks nog verschil tussen mensen en apen en verwijzen daarbij naar de genetica. Primatoloog Frans de Waal schreef vorige jaar in De aap en de sushimeester dat apen, net als mensen, cultuur kennen. En in de roman van Peter Hoeg is de superaap Erasmus de ideale man geworden: zachtaardig, intelligent en toch niet vervreemd van de natuur.

Als de promovenda het hierbij had gelaten, had ze een interessante cultuurgeschiedenis geschreven. Maar Jensen wil meer. Haar boek gaat voor een belangrijk deel ook over het interpreteren van populaire cultuur.

Mensen hebben moeite met 'ambiguïteit', stelt ze. Een film als King Kong, zo laat ze zien, leent zich voor veel uiteenlopende interpretaties: het beest zelf is een gewelddadige zwarte wilde genoemd, een zachtaardige reus, een godheid en een symbool voor de strijd van de homoseksueel. De meeste critici echter, 'reduceren' King Kong tot één van deze betekenissen - waarbij de tijdgeest een belangrijke rol speelt.

Daarmee levert Jensen - nogal impliciet - stevige kritiek op invloedrijke cultuurcritici als Donna Haraway, die elk boek en film zien als illustratie van een goede of foute politieke overtuiging en daarom nogal eens 'politiek correct' worden genoemd. Jensen wil dat de literatuurwetenschap zich weer openstelt voor het onverwachte, en dat is op zichzelf verfrissend.

Maar waarom eindigt het boek vervolgens met een lange, metaforische 'slotbeschouwing' over onder meer 'de lezer als aap' en 'de toekomst als aap'? Waarom niet doorgegaan op de vraag hoe het komt dat iemand als Haraway bekendstaat als pleitbezorgster van 'grensvervaging' én een zwartwitdenker blijkt te zijn? En hoever kun je eigenlijk gaan met het opheffen van grenzen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden