Analyse Techgiganten

De aanval op grote techbedrijven lijkt ingezet, maar of hun macht zal afnemen blijft onzeker

Overheden hebben wereldwijd hun roze internetbril afgezet, bleek deze week. Gaan ze de macht van techreuzen breken?

YouTube-fans op 18 april 2018 in Amsterdam tijdens het VEED-festival - voor en door YouTubers. Beeld ANP

Toeval of niet, maar op meerdere plekken lijkt er een offensief gaande tegen grote techbedrijven als Google en Facebook. Deze week werd in Straatsburg een ­belangrijke stap gezet naar een nieuwe ­auteursrechtwetgeving. Tot vreugde van de ‘oude media’ worden moderne techplatformen verplicht vergoedingen te betalen als ze bijvoorbeeld nieuws overnemen.

Parijs deelde deze week een boete van 12,5 miljoen euro uit aan Airbnb omdat verhuurders hebben verzuimd hun appartement te registreren bij de gemeente, zoals de wet voorschrijft. Nieuwe regelgeving verdreef Uber uit Barcelona. In Duitsland eiste de concurrentiewaakhond Bundeskartellamt vorige week dat Facebook het datagraaien aan banden legt. Volgens het kartelbureau misbruikt Facebook zijn dominante marktpositie door ook op andere websites informatie te verzamelen over zijn gebruikers. En zo zijn er meer aanwijzingen dat de techgiganten steeds meer op hun verantwoordelijkheid worden aangesproken en zich niet langer kunnen verschuilen achter het excuus dat ze slechts een platform zijn.

De vraag is of met dit soort maatregelen de macht van de grote tech­bedrijven daadwerkelijk gebroken kan worden. D66-Kamerlid Kees Verhoeven heeft zo zijn twijfels: ‘We kunnen boetes uitdelen. Miljardenboetes soms. Maar Google lacht daarom.’

Datahonger

Google kreeg in Europa eerder zo’n miljardenboete, Europa is altijd al meer van het ingrijpen geweest. Maar het is opmerkelijk dat nu ook in de Verenigde Staten de teugels worden aangehaald. Zo zou Facebook nu met de toezichthouder FTC in gesprek zijn over een miljardenschikking. Aanleiding daarvoor zijn diverse schandalen, waaronder die met Cambridge Analytica, waarbij Facebook het niet zo nauw nam met de privacy van zijn gebruikers. ‘Er gebeurt ineens van alles’, zegt techniekfilosoof Esther Keymolen van de Universiteit Tilburg. ‘Het valt ook samen met de publieke onrust rondom de grote techbedrijven. De politiek volgt natuurlijk altijd het publieke debat.’

De kritiek bleef jaren beperkt tot een clubje kritische schrijvers en ­academici die waarschuwden voor de ­negatieve kanten van de datahongerige tech­molochs. De meerderheid had al die tijd een roze internetbril op, aldus D66’er Verhoeven. ‘We ­werden verblind door de mooie ­producten en fraaie verhalen over het verbinden van mensen. We zijn collectief naar de oogarts gegaan en nu zien we ineens de negatieve kanten.’

‘Alles wat er misgaat bij Google of bij ­Facebook ervaren we niet’, zegt filosoof Keymolen. ‘Ze maken prachtige, gebruiksvriendelijke apps. Ze zijn zo ontworpen dat alle negatieve aspecten wegvallen tegen een gelikte interface.’ Het is volgens haar een van de verklaringen waarom dit soort bedrijven zo lang hun gang hebben kunnen gaan. Terwijl het probleem groot is. De oude idealen van het vrije en democratische internet zijn uitgedraaid op een geoliede monopoliemachine .

Move fast and break things. Voor de grote Amerikaanse techbedrijven was dat altijd het leidende motto. En nog zoiets: je vraagt geen toestemming vooraf, maar zegt achteraf ‘sorry’. Die cultuur zit diep geworteld in Silicon Valley: alleen door regels te overtreden, kan je succesvol zijn.

Verwend

De consument vond het allemaal prachtig, verwend door gratis en verslavende apps. Iedereen blij, zo leek het. De consument die in staat wordt gesteld 24 uur per dag contact te houden met vrienden, onbeperkt nieuws kan volgen en voor een prikkie muziek en series kan kijken.

Techbedrijven als Google en Facebook konden intussen surrealistische hoeveelheden geld verdienen op ­basis van alle data die ze van diezelfde consument kregen toegespeeld. De politiek zag het grotendeels van een afstandje aan omdat ze niet goed wist wat ze met deze nieuwe economie met haar eigen regels aan moest. Tot nu, lijkt het.

In Nederland lanceerde Kamerlid Verhoeven vorige week een initiatiefnota die het mogelijk moet maken om de macht van de techreuzen te beperken. Hij wil dat via het mededingingsrecht doen: vooraf voorkomen dat er weer een concurrent wordt ingelijfd. Maar ook belasting-, auteursrecht- en privacymaatregelen zijn belangrijke middelen, stelt Verhoeven.

Kortwieken

De techgiganten zullen zich niet makkelijk laten kortwieken. Hoe meer en betere data ze verzamelen, hoe meer ze verdienen. Ze hebben er dus belang bij zo breed mogelijk te zijn, zo veel mogelijk activiteiten te ontplooien. Juist dit brede palet (Google is niet alleen een advertentie-, maar ook een media-, mobieltjes- of gezondheids-bedrijf en doet ook nog in kunstmatige intelligentie) maakt bedrijven als Google zo bedreigend, zegt Key­molen: ‘Ze zijn zo machtig door de combinatie van data, computerkracht en kennis, die trouwens wordt weggekocht bij universiteiten. Ze voldoen aan alle noodzakelijke voorwaarden om een monopolie te creëren.’

Er bestaan geen simpele oplossingen, aldus Keymolen. Misschien moet het nog wel een paar keer goed fout gaan om wakker te worden en te blijven, vreest ze. ‘We moeten oppassen om alleen naar de politiek te kijken. De consument kan zelf ook een bijdrage leveren door naar andere platforms over te stappen.’

Lees meer

Zuckerbergs ideaal van een verbonden wereld leidt juist tot een versplintering
Natuurlijk wil Mark Zuckerberg winst maken met Facebook, maar Olaf Tempelman ziet in hem vooral een utopist, die meent dat een wereld waarin iedereen verbonden is een betere wereld is. Alleen: dat visioen ontspoort bij gebrek aan tegenkrachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.