De aantrekkingskracht van Donald Trump

Donald Trump geeft een toespraak. Beeld ap

Als Amerika groeit en voorspoed kent, lijkt het land op een atletiekbaan. Zoals Robert H. Wiebe het verwoordde in zijn klassieke boek The Segmented Society: als het goed gaat, bestaat dit gevarieerde land uit 'talloze gescheiden banen waarin Amerikanen, alleen of in groepjes, als rijen hardlopers op hun doel af rennen'.

In tijden van schaarste en vervreemding dringt zich eerder het beeld van botsautootjes op. Verschillende groepen vinden dat hun baan geblokkeerd wordt en beginnen tegen elkaar aan te botsen. De culturele elites beginnen vetes tegen de financiële elites en de lagere middenklasse tegen de armen.

We leven in tijden van economische onrust en politieke vervreemding. Volgens een opiniepeiling van CNN/ORC vinden maar drie op de tien Amerikanen dat hun opvattingen in Washington worden uitgedragen. Het vertrouwen in publieke instellingen als scholen, banken en kerken is zelden zo laag geweest, volgens opiniepeiler Gallup. Slechts 29 procent van de Amerikanen vindt dat het land op de goede weg is, volgens bureau Rasmussen.

Meer lezen

Vanavond is het eerste tv-debat tussen de Republikeinse kandidaten. De vraag is wie het gevecht aangaat met The Donald. Lees hier de analyse van Amerika-correspondent Arie Elshout.

Dat is een lastig klimaat voor de kandidaten van het establishment die normaal gesproken de politiek domineren. Jeb Bush roeit tegen de stroom in. Hillary Clinton wint wellicht door pure volharding, maar lijkt niet de juiste persoon voor dit tijdsgewricht. Zo'n echte carrièrejager uit het establishment als Jo Biden maakt geen schijn van kans. Prima man en een geweldige dienaar van de publieke zaak, maar hij kan beter nu geen presidentskandidaat worden als zijn reputatie hem op de lange termijn dierbaar is.

Daarentegen heeft Donald Trump het tij mee. Hij is een buitenstaander, dat spreekt mensen die vervreemd zijn aan. Hij is confronterend, dat spreekt gefrustreerde mensen aan. En hij is een narcist die denkt dat hij elk probleem kan oplossen en dat spreekt weer mensen aan die moeite hebben met het begrijpen van hun omgeving en verlangen naar leiders die zekerheid uitstralen.

Het populisme van Trump is behoorlijk standaard. Hij spreekt mensen aan die, zoals Walter Lippmann ooit zei, 'zich een beetje voelen als een dove toeschouwer op de achterste rij. Ze weten dat er iets gaande is wat ook met hen te maken heeft, maar die algemene zaken voelen niet echt als hun eigen zaken. Het zijn grotendeels onzichtbare zaken die geregeld worden op plekken ergens ver weg, achter de schermen, door onduidelijke machten. Uit bittere ervaring weten deze mensen dat hun soevereiniteit denkbeeldig is. In theorie regeren ze, maar in feite besturen ze niks.'

Als Trump een populistische toon aanslaat, richt hij zich tot mensen die deze onzichtbaarheid echt voelen. Hij richt zich tot de leden van de vervreemde middenklasse die denken dat zowel de rijken als de armen zich niet aan dezelfde regels hoeven te houden als zij. Hij richt zicht tot mensen die een hekel hebben aan immigranten die iets krijgen waarop ze geen recht zouden hebben.

Toch heeft die basis van Trump iets vreemds. Zijn fans zijn iets minder kerkelijk en minder hoog opgeleid dan de gemiddelde Republikein, maar ze vormen geen duidelijk te onderscheiden blok. Anders dan eerdere populistische stromingen is die van Trump niet speciaal van het platteland of van de stad en ook niet gebaseerd op een bepaalde etnische groep of klasse. Hij trekt individuele mensen aan, geen groepen.

Anders dan bij eerdere populistische stromingen is zijn belangrijkste argument niet dat de elites corrupt zijn of wereldvreemd, maar dat het idioten zijn. De aankondiging van zijn kandidatuur was fascinerend. 'Hoe stom zijn jullie leiders?', vroeg hij retorisch. 'Onze president snapt er niets van', vervolgde hij. 'We zitten met sukkels opgescheept', zei hij over de leidende klasse.

Met andere woorden: de problemen zijn niet onoplosbaar, zelfs niet ingewikkeld. Het is niet zo dat Amerika een land in verval is. Het probleem is dat er geen leidende klasse is die even slim, bekwaam, hard en succesvol is als Donald Trump.

Gemeten naar standaard politieke maatstaven is hij ideologisch niet consequent. Maar ego is zijn ideologie en daarin is hij zonder meer wel consequent. De wereld van Donald Trump is niet verdeeld in links en rechts, maar in winnaars en verliezers. De samenleving wordt geleid door verliezers die alleen maar minachting koesteren en geen respect hebben voor de eigenlijke winnaars.

Nooit eerder hebben we meegemaakt dat zoveel mensen zich in het openbare leven zo vervreemd voelden en zich privé zo bedreigd voelden in hun eigenwaarde. In Trump komen deze beide trends perfect samen. Hij zal geen president worden, maar hij is ook geen enorm afwijkende eenling. Hij is diep geworteld in de stromen van onze tijd.

Vertaling: Leo Reijnen © NYT

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.