De aanslag op Sukarno's schim

DE RUPIAH en Soeharto houden niet van onlusten. Na de bloedige rellen rond het PDI-partijbureau in Jakarta van het afgelopen weekeinde, leed de Indonesische munt maandag een koersverlies van enkele procenten, en ook het aanzien van de Indonesische president was een tikje beschadigd....

De openbare gebouwen van waaruit Soeharto's Nieuwe Orde wordt gehandhaafd werden daags na het weekeinde zwaar bewaakt door militairen. Als een levend bewijs dat die Nieuwe Orde het evangelie is van de drie-eenheid Soeharto-leger-kapitaal.

Het is een drie-eenheid verbonden door innige familiebanden. Soeharto's oudste dochter, Tutut, staat aan het hoofd van een omvangrijk zakenimperium en is tevens vice-voorzitter van de regerende Golkar . Haar zuster is getrouwd met generaal Prabowo Subianto, die als hoofd van de speciale troepen de kastanjes uit het vuur mag halen in potentiële brandhaarden als Oost-Timor en Irian Jaya. Ook de zoons Bambang en Tommy staan aan het hoofd van grote conglomeraten.

Het zijn niet zozeer de zakelijke successen van de kinderen Soeharto die kwaad bloed zetten, als wel hun manier van zakendoen. Kleine boeren zien hun grond onteigend voor de aanleg van een autoweg, waar Tutut vervolgens tol mag heffen. Kruidnageltelers worden in het verderf gestort door haar broer Tommy, die aan het hoofd staat van een kruidnagelmonopolie dat juist was opgericht om hun bescherming te bieden.

Het begint tot de gewone Indonesiërs door te dringen hoe machteloos zij staan tegenover het machtsmisbruik van de presidentiële familie en de corruptie van militairen en ambtenaren. De media staan onder strenge controle en krijgen weinig kans schandalen aan het licht te brengen of misstanden te bekritiseren. Kritische journalisten worden met machtige vuist verpletterd: op 21 juni 1994 werden de invloedrijke weekbladen Tempo, Editor en DeTik voorgoed verboden - zonder nadere verklaring.

Ook van de officiële vakbeweging hebben de Indonesiërs weinig heil te verwachten als hun rechten in het geding zijn. Van de officiële journalistenbond werd dan ook geen woord van protest vernomen over de sluiting van de drie bladen. Toen een groep jonge journalisten daarop maar een eigen vakbond oprichtte, werd die 'buiten de wet gesteld'; drie van de medewerkers zitten achter de tralies.

Want ook de rechterlijke macht staat in Indonesië niet aan de kant van de gewone burgers. De hoofdredacteur van Tempo, die de sluiting van zijn blad aanvocht met een beroep op de grondwet , kreeg van de districtsrechtbank nog gelijk - maar hij was gedoemd zijn zaak in laatste instantie te verliezen. Eén maal heeft het hoogste rechtscollege de moed opgebracht de staat in het ongelijk te stellen - tegenover dorpelingen die protesteerden tegen de aanleg van een stuwdam. Prompt kreeg de hoge raad de aanmaning zijn oordeel 'nog eens te overwegen'.

Zelfs het politieke bestel is zo goed mogelijk afgegrendeld. Dat is pijnlijk zichtbaar nu de voorbereidingen voor de algemene verkiezingen van volgend jaar van start zijn gegaan. Kiezers moeten zich laten registreren, en wie ooit verdacht is van connecties met 'de gebeurtenissen van 1965' (die uitmondden in de machtsovername door Soeharto en een zeer bloedige heksenjacht op communisten) mag niet meedoen. De enige drie politieke partijen die zijn toegestaan moeten hun kandidatenlijsten voorleggen, zodat alle potentiële parlementariërs grondig kunnen worden gescreend. Alle ambtenaren worden overigens geacht Golkar te stemmen - de partij waarvan ze verplicht lid zijn.

Eigenlijk onbegrijpelijk dat Soeharto, verschanst als hij is in dit dichtgetimmerde bestel, zich nog bedreigd kan voelen. Bedreigd nota bene door iemand als Megawati, die haar milde kritiek op het gebrek aan democratische rechten in Indonesië op zachte toon en met een verlegen lachje ventileert. Ontwaart Soeharto achter Megawati soms de schim van haar charismatische vader, de door hem aan de kant gezetten held van de Indonesische onafhankelijkheid Sukarno?

In elk geval heeft Soeharto Megawati van het begin af aan tegengewerkt. In december 1993 probeerde hij al te verhinderen dat zij tot voorzitter van de PDI zou worden gekozen - zonder succes. Plaatselijke partijafdelingen werden opgestookt tegen de nieuwe voorzitter . Uiteindelijk culmineerde de aangewakkerde tweespalt in een dissident 'partijcongres', waar Megawati door haar tegenstanders in de PDI werd 'afgezet'.

Die onttroning werd van harte gesponsord door Soeharto, die de nieuwe partijleider donderdag persoonlijk zijn zegen gaf. Zaterdag liet hij Megawati's aanhangers uit het PDI-hoofdkwartier verwijderen. Een dergelijke grove inbreuk op alle politieke spelregels moest wel leiden tot een woede-uitbarsting, en gewelddadige betogingen zijn dan ook niet uitgebleven.

Na een weekeindje afreageren van frustraties lijkt de orde in Jakarta nu weer te zijn hersteld. Maar de bejaarde president moet op zijn tellen passen. Het sluiten van de drie weekbladen in 1994 was een grove ingreep, die hij heeft moeten bezuren met wekelijkse demonstraties in Jakarta zolang de procesgang duurde. De politieke moord op de dochter van Sukarno is hem komen te staan op gewelddadiger protesten. Met iedere nieuwe botheid riskeert hij een bloediger drama.

De rooksignalen die opstijgen uit de in brand gestoken overheidsgebouwen spreken een duidelijke taal. Na dertig jaar zwijgen in naam van de eenheid en de economische bloei van de natie, eisen de Indonesiërs steeds luider hun aandeel op in de welvaart -én hun aandeel in de zaken van de staat.

Marianne Boissevain

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden