De aandelen waarover Rutte niks hoorde

Toen Melanie Schultz van Haegen minister van Infrastructuur werd, bezat haar man een flink aandelenpakket in Kiwa, een bedrijf dat nauwe banden onderhoudt met haar ministerie. Ze meldde dat niet.

Wat kon hij uiteindelijk anders dan zijn buschauffeurs de weg opsturen zonder de vereiste vergunningen en de boetes accepteren? Gek wordt Gerard Langenhof, de 37-jarige directeur van touringcarbedrijf Havi Travel uit Rijssen, van de firma Kiwa. Bij dit bedrijf moet hij de door het ministerie van Infrastructuur en Milieu vereiste reispapieren, vergunningen, keurmerken, chauffeurspassen en digitale tachograven aanvragen.


Met Kiwa had hij vooral ruzie over de communautaire vergunning, die elke bus die naar het buitenland gaat moet hebben. Toen Kiwa de aanvragen in zijn ogen 'opzettelijk traineerde', was de maat vol. Drie generaties Langenhof zitten al in de business, sinds 1924, opererend vanuit het oosten van het land. Het bedrijf heeft 45 bussen en 150 man personeel in Nederland, Polen en China. Dat geldverslindende gedoe met Kiwa, zegt Langenhof. 'Ik heb wel wat anders aan mijn hoofd.'


In mei van dit jaar, voor hem het hoogseizoen, lag alles plat omdat volgens Langenhof 'één Kiwa-medewerker telkens een nieuwe tekortkoming vond in de vergunningsaanvraag'. Zijn papieren waren weer niet op orde, er ontbraken zaken, het vereiste bedrag was niet overgemaakt of zijn vader, die al zeven jaar niet meer de baas was, had eigenlijk alles moeten meetekenen - en ga zo maar door.


Langenhof: 'Toen ik het rond had, kreeg ik die man aan de lijn. Die zei doodleuk: 'En volgend jaar moet je het weer aanvragen, voor al je bussen.' Weer 5.000 euro dus, en weer al het papierwerk. Dat is toch verschrikkelijk. Maar ik zit er gewoon aan vast. Bij Kiwa doen ze alsof ze de overheid zijn, maar het is commerciële geldklopperij van een privaat bedrijf. Wij als ondernemers kunnen geen kant op, want we kunnen de vereiste vergunningen alleen regelen via Kiwa.'


Langenhof zocht contact met zijn branchevereniging Koninklijk Nederlands Vervoer (KNV), die 200 duizend chauffeurs uit de taxi-, touringcar- en vrachtvervoerbranche vertegenwoordigt. Daar bleken zich de klachten over Kiwa op te hopen, net als bij de bedrijvenkoepels Transport en Logistiek Nederland (TLN) en de Ondernemingsorganisatie voor logistiek en transport (EVO).


Bij Koninklijk Nederlands Vervoer huist de grootste Kiwa-criticus, directeur Ad Toet. 'Wij klagen al jaren over de hoge tarieven die worden gerekend voor vergunningen en chauffeurskaarten', zegt Toet. 'We hebben geen idee waarom we zo veel moeten betalen aan Kiwa. Ze zeggen dat het niet anders kan, dat ze geld tekort komen. Ik weet niet hoe dat zit, want Kiwa is allesbehalve transparant. Het is een door de overheid neergezette monopolist die ons de wet voorschrijft.'


Kiwa-topman Paul Hesselink wuift de kritiek weg. Over het busbedrijf zegt hij dat dit niet aan de eisen voldeed en dat het daarom zo lang duurde. Ook zegt hij dat de branche jaarlijks 'rond komkommertijd op de trom gaat slaan'. 'En dat heeft gewoon te maken met het feit dat we in juni weer over de hoogte van de tarieven gaan praten', aldus Hesselink. 'In die tijd vindt de branche dat het weer tijd is voor kabaal in de media. We zijn nette mensen, in een nette onderneming, we houden ons aan de vastgelegde afspraken.'


Daarmee is het verhaal van Kiwa niet verteld, zo blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Er is meer aan de hand dan twee partijen die elkaar jaarlijks in de haren vliegen over de kosten en procedures van vergunningen.


De tweekoppige directie van het voormalige waterbedrijf Kiwa blijkt via een winstgevende en ingenieuze financiële constructie miljoenen euro's te hebben verdiend aan het bedrijf, daarin geadviseerd en geassisteerd door Haro Schultz van Haegen - de echtgenoot van Melanie Schultz van Haegen-Maas Geesteranus. Zij leidt als minister het departement dat de tarieven vaststelt die Kiwa mag rekenen.


De eerste keer dat Kiwa-topman Paul Hesselink zaken deed met Haro Schultz van Haegen was in 2005. Schultz van Haegen begeleidde de verkoop van Gastec, een dochteronderneming van de gezamenlijke energiebedrijven, aan Kiwa, en Hesselink zag dat deze adviseur 'dit correct en deskundig uitvoerde'.


Schultz van Haegen is partner van Vondel Finance, een in Haarlem gevestigd adviesbureau dat is gespecialiseerd in 'private equity' en 'fusies en overnames'. Hesselink had ambitieuze plannen. Hij wilde graag groeien met Kiwa, om het zelfstandig te houden als Nederlands bedrijf, en 'daar was groei voor nodig'.


Kiwa werd in 1948 opgericht door de Nederlandse drinkwaterinstellingen en is een afkorting van Keurings Instituut voor Waterleiding Artikelen. In de praktijk zorgde Kiwa onder meer voor de kwaliteit van het drinkwater, via een research- en een keuringsbedrijf onder één dak.


In 2005 kreeg de twee jaar eerder aangestelde Hesselink te horen dat de drinkwaterbedrijven alles wat niet met drinkwater van doen had, moesten afstoten. Dat zou worden geprivatiseerd in een apart commercieel bedrijf. Kiwa kende wel een adviseur die daarbij zou kunnen helpen: Haro Schultz van Haegen van Vondel Finance.


Hesselink: 'Een deel van Kiwa werd in de etalage gezet, maar we hadden wel bedacht dat we als directie een belangrijke rol wilden hebben bij het proces. We wilden graag meekijken, en ervoor zorgen dat een vriendelijke Nederlandse belegger zou instappen, en we niet opeens in handen zouden komen van een agressieve private-equitypartij of een opslokkende buitenlandse concurrent.'


Uiteindelijk kwam ABN Amro Participaties na een veiling in beeld als koper. Die werd eigenaar via een financiële constructie waarin ook de Kiwa-directie en de financieel adviseurs van Vondel Finance meedraaiden. Hiertoe werd Malink Beheer opgericht, naar de laatste letters van de achternamen van de Kiwa-directeuren Bouke Meekma en Paul Hesselink.


Via hun eigen holdings kochten Meekma en Hesselink elk 765 aandelen (42,5 procent) van Malink, en de mannen van Vondel Finance, Schultz van Haegen en zijn compagnon Frank de Lange, ieder 135 aandelen (7,5 procent). In totaal betaalden zij 650 duizend euro. Via een aparte stichting namen twaalf Kiwa-personeelsleden ook een bescheiden belang.


Eenmaal verzelfstandigd groeide Kiwa als kool. Het bedrijf, dat zich richt op kwaliteitszorg en certificering, verdubbelde zijn omzet via een groot aantal overnames in binnen- en buitenland tot 133 miljoen euro in 2011. Kiwa verzorgt de - vaak verplichte - keuringen van allerhande technologie en technische processen, maar is ook actief in het gas, in gezondheidszorgstatistieken en in het asbestwezen. In Nederland heeft Kiwa het exclusieve, 20 jaar durende recht om vervoersvergunningen uit te geven.


Ook bij latere overnames was Haro Schultz van Haegen als 'lead advisor' namens Vondel Finance betrokken. Zijn belangen waren dezelfde als die van de Kiwa-directie, was de gedachte - geheel conform de uit de Verenigde Staten overgewaaide trend van de private-equity-adviseur die geld steekt in bedrijven die hij bijstaat. Als Kiwa meer waard werd, dan zouden de aandelen van Schultz van Haegen ook meer waard worden.


Het ging om miljoenen, dat hadden de mannen achter Malink van meet af aan in de gaten. Zij vertrouwden elkaar zodanig, dat zij een jaar later - in 2007 - besloten ook samen te gaan beleggen in duurzame projecten in de energiesector. De daarvoor opgerichte 'privé-vennootschap' Malink II heeft een belang in het beleggingsfonds E2 Cleantech en ruim een kwart miljoen euro aan eigen vermogen, aldus de laatste jaarcijfers.


Toen Melanie Schultz van Haegen in oktober 2010 de baas werd van het ministerie van Infrastructuur en Milieu kwam de rol van haar man bij Kiwa in een ander daglicht te staan. Kiwa had namelijk veel te maken met het ministerie.


Dit speelde vooral bij de aanbesteding van certificaten en vergunningen uit het vervoer. Om de overheid efficiënter en goedkoper te krijgen, moest een commerciële marktpartij de uitgifte van allerhande vervoersvergunningen (zoals taxi-passen, vaarbewijzen, vliegbrevetten) gaan verzorgen.


Kiwa won de tender en huurde in 2010 Haro Schultz van Haegen in om de contracten met het ministerie uit te onderhandelen. Ondertussen kwam zijn vrouw Melanie Schultz van Haegen - die eerder staatssecretaris was op Verkeer en Waterstaat - terug in de politieke arena. Zij werd gevraagd door Mark Rutte om als minister het nieuwe departement van Infrastructuur en Milieu te gaan leiden.


Hesselink: 'En toen liet Haro me weten dat hij zijn opdracht als juridisch adviseur moest teruggeven. Hij wilde hiermee een conflict of interests voorkomen, belangenverstrengeling dus, en ik was het hem eens.'


Op 11 oktober 2010 schreef Kiwa een brief aan het ministerie dat Haro Schultz van Haegen hen niet langer zou bijstaan en dat 'diens activiteiten' werden beëindigd, vanwege de nieuwe baan van zijn vrouw.


'Ik zag dat als een normale consequentie van de benoeming van mijn vrouw tot minister. Ik voerde de besprekingen namens Kiwa met het ministerie, en ik vond dat ik die rol niet kon voortzetten na haar benoeming', aldus Haro Schultz van Haegen. 'Voor Kiwa was dat in zoverre lastig dat ik al langere tijd met dat dossier bezig was en het contract toen bijna afgerond was. Ze moesten met iemand anders verder.'


Minister Schultz van Haegen schrijft per e-mail hierover: 'Voor de minister is het logisch dat haar man die specifieke werkzaamheden heeft afgestoten, omdat zij beiden van mening waren dat discussie hierover niet wenselijk is.'


Wat Haro op dat moment echter niet had afgestoten, waren de 135 aandelen in Malink Beheer die hij via het op zijn (en Melanies) huisadres gevestigde bedrijf Vliet Factory BV beheerde. Die aandelen vertegenwoordigden bijna 2 procent van de aandelen van het bedrijf ACTA BV, de uiteindelijke eigenaar van Kiwa.


Voor Kiwa was het opstappen van Haro als adviseur in de aanbesteding lastig, want de onderhandelingen waren vergevorderd. Maar het bedrijf kreeg uiteindelijk de opdracht en mag de komende 20 jaar de vervoersvergunningen verzorgen, hetgeen miljoenen euro's omzet oplevert.


Jaarlijks zet Melanie Schultz van Haegen haar handtekeningen onder de in de Staatscourant gepubliceerde tarieven voor de vergunningen, en moet zij zich verantwoorden over Kiwa tegenover boze brancheorganisaties en Tweede Kamerleden.


Begin juli 2011 kon de kurk van de fles bij de Kiwa-directie, bij ABN Amro en bij de familie Schultz van Haegen. NPM Capital, een opkoopfonds dat valt onder de SHV Holding van de familie Fentener van Vlissingen (een van de rijkste families van Nederland), nam Kiwa over van ABN Amro voor een niet nader bekendgemaakt bedrag.


Uit de jaarcijfers van de betrokkenen en uit meldingen bij de Europese mededingsingsautoriteiten valt echter te reconstrueren hoeveel er is verdiend met de verkoop van Kiwa, en hoeveel de adviseurs en directie er wijzer van zijn geworden.


De aandelen van de Kiwa-directeuren Paul Hesselink en Bouke Meekma waren bij de verkoop aan NPM Capital rond de 15 miljoen euro waard. Zij hebben deze opbrengsten grotendeels in Kiwa laten zitten. Als het duo de eigen doelstellingen haalt - een sterke groei de komende jaren, en opnieuw een verkoop - dan verdienen zij allebei tussen de 30 en 50 miljoen euro. Loopt het anders met Kiwa, dan zijn hun aandelen navenant meer of minder waard.


Voor de adviseurs van Vondel Finance ligt dat anders. Zij cashten in de loop van 2011 beiden ongeveer 3 miljoen euro met de verkoop van hun aandelen in Malink - en lieten het geld overmaken naar hun persoonlijke holdings.


Zo ook Haro Schultz van Haegen. Hij noemt zichzelf 'indirect aandeelhouder' en wil niet van cashen spreken. 'Dat is suggestief en onjuist. Het is de opbrengst van een investering die breder dan alleen Kiwa ligt en via mijn persoonlijke holding is gelopen.'


Tijdens haar werkzaamheden als staatssecretaris en later bij haar aantreden als minister heeft Melanie Schultz van Haegen geen melding gemaakt tegenover formateur Rutte van het feit dat haar echtgenoot Kiwa-aandeelhouder was. Beide echtelieden vonden dit niet nodig, met in hun hand het Handboek voor aantredende bewindspersonen.


Ad Toet, directeur van Koninklijk Nederlands Vervoer, wist van geen financiële constructies rond Kiwa. Gek genoeg had hij wel een vermoeden dat de directie 'iets' verdiende aan de overnames, maar van enig belang van de echtgenoot van de minister, was hem onbekend. 'Dat het om zulke grote bedragen ging, nee, dat is nieuw voor me', aldus Toet. 'Dat maakt de directie voor mij ongeloofwaardig. Al die leden die worstelen om het geld bij elkaar te sprokkelen voor Kiwa, zien nu wat er met hun geld gebeurt. En die hele aanbesteding was ook een farce, dat blijkt maar weer. Ik voelde me al lang belazerd, maar nu weet ik hoe ik belazerd ben.'


Gerard Langenhof zegt dat hij niet alleen staat in zijn klachten over Kiwa. Waar hij ook touringcarondernemers tegenkomt, altijd valt de naam Kiwa, en het ongenoegen daarover. 'We hebben het idee dat over onze rug de omzet van Kiwa moet worden opgepompt', aldus de directeur van Havi Travel. 'Het is bij wet geregeld dat we van Kiwa moeten afnemen, en de minister houdt dat in de gaten. Mooi is dat zeg, dat is gouden handel.'


De deskundige: 'Ze hebben verkeerd gegokt en dat is niet handig'

Volgens Ronald Jeurissen, hoogleraar bedrijfsethiek aan Nyenrode Business Universiteit, heeft minister Schultz van Haegen 'bewust belangrijke informatie achtergehouden'. 'Toen ze bij formateur Mark Rutte meldde dat haar echtgenoot adviseur was bij Kiwa en daarvan afstand nam, had ze ook moeten zeggen dat hij aandeelhouder is', aldus Jeurissen. 'Daarin kan je je niet vergissen, op dat niveau. Dat klopt niet.'

'Als je aandeelhouder bent, ben je belanghebbende, hoe je dat ook geconstrueerd hebt. De schijn van belangenverstrengeling ligt dan in zo'n geval op de loer als je zaken doet met het ministerie. Had het gewoon gemeld, dan was er niks aan de hand. Maar ze zagen dat cashen natuurlijk aankomen, en de miljoenen. Ik denk dat ze gegokt hebben dat het niet zou uitkomen. Ze hebben verkeerd gegokt en dat is niet handig.'

Hoe luidt de gedragscode in Den Haag?

In Den Haag geldt het Handboek voor aantredende bewindspersonen waarin staat dat 'financiële en zakelijke belangen van een partner, meerderjarige kinderen en andere familieleden in de regel niet relevant worden geacht'.

Ook zegt het handboek dat een bewindspersoon zelf de verantwoordelijkheid heeft om niet te deel te nemen aan besluitvorming over zaken als die haar of zijn partner raken, 'zover deelneming in strijd zou kunnen komen met een goede ambtsuitoefening'.

Ten slotte vraagt de formateur tijdens het kennismakingsgesprek met een aanstaande bewindpersoon altijd of er zaken zijn 'die tot nu toe onbekend zijn gebleven, niet uit de onderzoeken en het gesprek naar voren zijn gekomen, en negatieve gevolgen kunnen hebben indien ze op enig moment wel bekend worden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden