De a-cyclische toename van de kinkhoest

Hoewel kinderen worden ingeënt tegen kinkhoest, neemt het aantal besmettingen toe. Altijd al varieerde het aantal ziektegevallen. Alleen was het nu tijd voor een dal en niet voor een piek....

GERBRAND FEENSTRA

WAT KINKHOEST betreft lijkt 1996 een bijzonder jaar te worden. In de eerste zes maanden werden bijna twee maal zo veel patiënten met kinkhoest - hoofdzakelijk kinderen tot tien jaar - bij de Inspectie voor Infectieziekten aangegeven als in dezelfde periode van vorig jaar; 190 tegen 96. Het aantal meldingen lag ook aanzienlijk hoger dan het gemiddelde van 110, dat over de jaren 1991 tot en met 1994 werd geboekt.

Nieuwe cijfers van de inspectie laten zien dat de toename van de hoeveelheid meldingen nog niet is afgelopen. Het aantal gevallen van 'typische' kinkhoest - met als belangrijkste kenmerk de karakteristieke hoestbuien waaraan de ziekte haar naam dankt - was met 160 vijf maal hoger dan in augustus 1994.

Wijzen de stijgende cijfers op een kinkhoestepidemie? En zo ja, wat zijn daarvan dan de oorzaken: een kinkhoestvaccin dat misschien niet meer zo goed werkt, meer of kwaadaardiger kinkhoestbacteriën die in omloop zijn, óf (huis)artsen die beter opletten en vaker dan voorheen een patiënt met kinkhoest ook als zodanig aangeven?

'Eerlijk gezegd: we weten het niet', aldus de geneeskundig inspecteur voor infectieziekten J. van Wijngaarden. 'Het enige dat vaststaat, is dat er meer gevallen van kinkhoest zijn dan anders. Ook de van kinkhoest bekende piek van ziektegevallen in augustus/september doet zich weer voor. Naar de oorzaken moeten we raden, we komen er niet goed uit.'

Relativeringen heeft de inspecteur infectieziekten overigens wel in huis. 'De variaties lijken indrukwekkend, maar absoluut gezien blijven de aantallen klein, enkele honderden kinderen op een totaal van tweehonderdduizend dat elk jaar geboren wordt. Voorgangers in de infectieziektenbestrijding hebben al tegen me gezegd: ''Maak je niet zenuwachtig, kinkhoest gedraagt zich nu eenmaal bizar''', aldus Van Wijngaarden.

Kinkhoest, een infectie van de luchtwegen door de bacterie Bordetella pertussis of zijn 'zusje' Bordetella parapertussis, is inderdaad een bijzondere infectieziekte. 'Ze wordt overgebracht door aanhoesten door een patiënt en vertoont een cyclisch patroon: om de drie tot vijf jaar is er een piek in het aantal gevallen. In de Verenigde Staten is waargenomen dat die pieken sinds 1976 steeds hogere waarden bereiken.

In Nederland piekte kinkhoest voor het laatst in 1994, toen per honderdduizend inwoners 4,2 gevallen werden genoteerd. 1993 Kende ook al een piek ten opzichte van voorgaande jaren. '1995 Was ook vrij hoog', aldus Van Wijngaarden, 'en 1996 vertoont geen tekenen van een daling, zoals je op grond van het cyclische patroon eigenlijk zou verwachten.'

Een nauwkeurige analyse van de jongste aangiftecijfers van kinkhoest door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu heeft volgens Van Wijngaarden duidelijk gemaakt dat twee mogelijke verklaringen voor de opleving van kinkhoest afvallen. Er is geen sprake van een ander aangiftepatroon van (huis)artsen en er circuleren geen nieuwe of agressievere kinkhoestbacteriën.

En er is evenmin sprake van dat de ziekte bij allochtone kinderen vaker voorkomt dan bij andere, of dat er een verhoogde infectiedruk uit het buitenland is. Van Wijngaarden zegt dat er in Nederland voldoende kinkhoestbacteriën in circulatie blijven om de ziekte 'endemisch' te maken, en dus moeilijk uit te roeien. Een van de factoren daarbij is dat het vaccin tegen kinkhoest, dat vrijwel ieder kind in zijn eerste levensjaar krijgt toegediend, maar voor een beperkt aantal jaren bescherming biedt.

'Jonge kinderen worden tegen kinkhoest ingeënt op de leeftijd van drie, vier, vijf en elf maanden en blijven dan een jaar of tien tot vijftien tegen kinkhoest beschermd. Daarna kan men de ziekte opnieuw krijgen, zij het dat hij zich dan anders manifesteert dan op jonge leeftijd. Volwassenen spelen zeker een rol bij het in stand houden van kinkhoest.'

De beperkte bescherming van de vaccinatie, legt Van Wijngaarden uit, heeft te maken met de aard van het kinkhoestvaccin. Van oudsher wordt het bereid uit gedode en vermalen kinkhoestbacteriën die in een oplossing worden gebracht. Toediening van dit 'volledige-celvaccin' heeft nogal wat bijwerkingen. En dat verhindert dat, zoals bij vaccinaties tegen difterie, tetanus en polio (DTP) gebruikelijk is, op de leeftijd van vier en negen jaar nog eens een 'booster' kan worden gegeven die de afweer tegen de ziekte extra versterkt.

Nieuwe kinkhoestvaccins, niet gebaseerd op de hele bacterie maar slechts op een of enkele van de belangrijkste eiwitten (antigenen) van de ziekteverwekker, zijn in ontwikkeling. Deze vaccins vertonen minder bijwerkingen en kunnen dus ook als 'booster' worden gegeven.

Maar Van Wijngaarden waarschuwt dat de nieuwe vaccins, waar onder meer in Zweden en Italië onderzoek mee is gedaan, niet zonder meer hét antwoord op de ziekte vormen. 'We moeten oppassen de resultaten die in het buitenland worden geboekt, rechtstreeks naar Nederland te vertalen. Het staat bijvoorbeeld niet vast dat de kinkhoestbacterie die hier circuleert, dezelfde is als die in andere landen.'

'De moderne, a-cellulaire vaccins hebben bovendien een smallere bandbreedte dan het klassieke vaccin. Het vergt dus nog veel onderzoek voordat a-cellulaire kinkhoestvaccins in Nederland kunnen worden geïntroduceerd', aldus Van Wijngaarden.

Ondertussen hoopt hij vurig dat de actuele toename van kinkhoest in Nederland er niet toe leidt dat er twijfel gaat ontstaan aan de effectiviteit van het 'ouderwetse' kinkhoestvaccin. 'Het huidige vaccin is voor zeker 80 procent effectief en de nieuwe doen het niet beter. De gezondheidswoest nam onmiddellijk dusdanige vormen aan, dat men het vaccineren nu maar weer heeft hervat.'

Gerbrand Feenstra

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden