De '31'ers' nemen hun posities in, elke maand weer

MOSKOU - Het is tien uur 's ochtends, de vrieskou is droog en Moskou is langzaam aan het ontwaken uit weer een dag vol drankzuchtige ledigheid. De straten zijn leger dan gewoonlijk en zelfs de metro is toegankelijk zonder de inzet van ellebogen. De hoofdstad zit midden in de jaarlijkse tiendaagse vakantie die heel het land lamlegt. Deze periode wordt niet door iedereen gebruikt voor geestelijke bezinning - zelfs niet vlak voor het orthodoxe kerstfeest.


Maar vlak voor de presidentiële kantoren, gelegen op een paar blokken afstand van het Kremlin, speelt zich een bizar tafereel af. Het oogt onschuldig genoeg. Zeker, er staat een arrestatiebusje klaar, evenals een tiental agenten en een paar stillen. Maar verder is het stil. Totdat een groepje uit de metrotunnel opduikt en voor het gebouw gaat staan. Een van hen is Sergej Oedaltsov, voorman van het Linkse Front en een van de meest onvermoeibare activisten van de stad.


Oedaltsov haalt een papier tevoorschijn met de oproep tot vrijlating van vier onlangs opgepakte oppositievoormannen, onder wie Boris Nemtsov die als vicepremier onder president Jeltsin diende.


Tijdens een door de autoriteiten toegestane demonstratie op 31 december zijn tientallen arrestaties verricht en zijn voor het eerst de kopstukken veroordeeld tot vijftien dagen gevangenis. 'Het gaat om het recht te kunnen demonstreren', zegt Oedaltsov, 'dat is verankerd in de Grondwet.'


Dan gaat het mis. Op een paar meter afstand heeft een aantal jonge mannen zich geposteerd. Zij dragen ook kleine protestbordjes, maar van een heel andere strekking. 'Wie de wet breekt, hoort in de cel.' Het zijn zogeheten provocateurs van de agressieve pro-Kremlin jeugdbeweging Nasji, de Onzen.


Door hun aanwezigheid is Oedaltsovs eenmansprotest, de enige vorm van demonstreren die in Rusland geoorloofd is zonder voorafgaande toestemming van de autoriteiten, een 'demonstratie' geworden. Tenminste, dat moet de logica zijn, want de politie grijpt in. Verontwaardigd roept Oedaltsov uit dat hij alleen staat en dat het een 'provocatie' is, maar hij laat zich verder, net als de zes andere arrestanten, gewillig meevoeren. 'Vergeten jullie mijn handtas niet', zegt hij tegen de agenten.


Gisteren was Oedaltsov ook al aangehouden. De dag daarvoor ook. En op de 31ste december ook. Absurdistisch theater? Sommigen wuiven het weg als marginaal verschijnsel, anderen zien er een moeizaam gevecht in om elementaire rechten, dat in Rusland op de vierkante millimeter moet worden uitgevochten.


Twee uur later herhaalt dit scenario zich voor het met nepkerstbomen versierde stadhuis, dat aan de statige Tverskajastraat is gelegen. Duur winkelen is hier het parool, niet demonstreren. Toch duiken ook hier '31'ers' op, mensen die elke 31ste van elke maand met 31 dagen demonstreren voor het recht op demonstreren (Art. 31 van de Grondwet). Als de eerste demonstrant zijn plek inneemt, voegen zich meteen twee Nasji-provocateurs bij hem en alledrie worden ze afgevoerd.


Even later treft hetzelfde lot Michail Klein, een van de leiders van de Solidariteit oppositiebeweging, die werkelijk zielsalleen voor de deur van het gemeentehuis staat. Toch opgepakt.


Het leidt tot een heftige discussie tussen drie in bontjassen gestoken oudere dames en een hoofdagent.


'Kent u de wet soms niet?!', snauwt een bejaarde dame tegen de agent. 'U staat hier toch met zijn allen om te demonstreren?', verweert hij zich. 'En ons maakt het niet uit of er een protestbord omhoog wordt gehouden of drie, als er honderd mensen in de buurt staan wordt er gedemonstreerd.' Maar als een van de drie dames, de lerares Marina Rozomanskaja, apart gaat staan en een papier met 'Vrijheid' omhoog houdt, wordt ze ongemoeid gelaten.


Sinds maandag zijn bij soortgelijke eenmans-demonstraties al zeker zestig mensen in Moskou aangehouden, onder wie ook 'tegendemonstranten' van Nasji. Tijdelijk, want ze zijn bijna allen dezelfde dag weer vrijgelaten. Toch roept de arrestatiegolf op 31 december en de intolerantie jegens zelfs de kleinste uitingen van individueel protest, vragen op.


Is het een vingerwijzing dat de duimschroeven worden aangedraaid in de aanloop naar verkiezingen dit jaar? Deze herfst nog werden de teugels juist gevierd, na het ontslag van burgemeester Loezjkov. Voor het eerst werden de demonstraties op de 31ste van de maand gesanctioneerd.


Vorige maand werd Moskou echter opgeschrikt door grote nationalistisch en racistisch getinte demonstraties na de dood van een voetbalfanaat. De autoriteiten leken verrast en kondigden nieuwe maatregelen (inclusief gevangenisstraffen) af tegen 'alle ordeverstoorders' en deelnemers aan niet toegestane demonstraties.


Volgens Andrej Mironov, een oud-dissident die met weerzin het politieoptreden gadeslaat, is een rationele verklaring niet voorhanden. 'Zoek nooit naar logica op een plek waar je haar niet ziet. De rol van irrationele motieven wordt vaak onderschat. Het enige wat je kunt zeggen is dat dezelfde geheime politie aan de macht is als vroeger.'


Het leidersduo Poetin-Medvedev heeft de verwarring nog vergroot. Eerst beschuldigde Poetin oppositiefiguren als Nemtsov ervan louter uit te zijn op 'macht en geld'. Medvedev erkende echter dezelfde groep mensen, vlak voordat ze de bak invlogen, als 'publieke politici'.


's Middags voltrekt zich de derde akte van het eenmansprotest, ditmaal voor het detentiecentrum waar Nemtsov en anderen hun straf uitzitten. De politie opereert subtieler dan de dagen ervoor, toen iedereen hier de arrestantenbus in werd geveegd. Af en toe wordt er wel een 'ordeverstoorder' opgepakt. 'Morgen staan we er weer!', zegt iemand als de demonstratie na een uur afloopt.


Een breedgeschouderde agent heeft het er moeilijk mee. Verwijzend naar het geweld en de massale arrestaties na de verkiezingen in Wit-Rusland op 19 december, verzucht hij: 'Loekasjenko heeft het goed aangepakt. Hij herstelde de orde binnen een half uur.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden