DDR viel Westen 'als rotte appel in de hand'

DE DDR? Tijdens een diplomatenparty in mei 1989 in Bonn straalde de blik van de beleidsmaker van de bondskanselarij van vals medelijden: 'Die valt ons als een rotte appel in de hand....

In de gedenkwaardige nacht van 10 september opende Hongarije zijn grenzen om ongeveer zevenduizend Oost-Duitse 'toeristen', die in de West-Duitse ambassade in Boedapest waren gevlucht, via Oostenrijk naar West-Duitsland te laten reizen. De Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Gyula Horn verklaarde op tv dat 'elk van de 60 duizend Oost-Duitse toeristen die niet naar huis terug wil, mag vertrekken'.

Vanwaar dat drukke toerisme van DDR-burgers naar Hongarije? Er was een eenvoudige reden: begin mei 1989 was Hongarije al begonnen zijn eigen IJzeren Gordijn te ontmantelen en werd zo als 'groene grens' de zwakste schakel van het Oostblok.

De opening van de Hongaars-Oostenrijkse grens had enorme gevolgen in de DDR. Nog op 11 september werd de burgerbeweging Neues Forum opgericht, een dag later gevolgd door de beweging Demokratie Jetzt. Op maandag 18 september begonnen in Leipzig de beroemde 'Maandag-demonstraties' vanuit de Nikolai-Kirche.

Staats- en partijleider van de DDR Erich Honecker was er toen nog rotsvast van overtuigd dat er geen gevaar dreigde voor zijn socialistisch paradijs. 'Den Sozialismus in seinem Lauf hält weder Ochs noch Esel auf', zo wees hij in Erfurt zelfbewust de kritiek op zijn politiek van de hand. Maar binnenskamers in Oost-Berlijn rommelde het hevig.

Niemand minder dan de chef van de Oost-Duitse spionagedienst, Markus Wolf, toonde begrip voor de Hongaarse beslissing om de DDR-vluchtelingen een uitweg naar het Westen te bieden. 'Natuurlijk maken onze opperheren zich weer druk. Maar geen van hen vraagt naar de oorzaken', noteerde hij bitter in zijn boek In eigenem Auftrag. 'We weten dat het allemaal heel anders zou kunnen zijn als die koppige grijsaards eindelijk zouden opkrassen.'

Ook politburo-lid Günter Schabowski liet in zijn beschrijving van de gebeurtenissen doorschemeren begrip te hebben voor de beslissing van de kameraden in Boedapest. 'De Hongaren losten slechts het dilemma op om óf de DDR-burgers te dwingen naar huis te gaan, óf hen permanent in Hongarije te laten bivakkeren. Wij konden slechts tandenknarsend verkondigen dat Hongarije voor een door Helmut Kohl beloofde lening van 500 miljoen mark verdragsschennis had gepleegd.' Was 'de historische weg van de arbeidersbeweging' geen zelfbedrog, vroeg Schabowski zich af.

In het politburo van de SED, de Oost-Duitse communistische partij, werd gedurende de zomer van 1989 het debat over de massale exodus van DDR-burgers uit de weg gegaan. Toen Honeckers adjunct Egon Krenz het thema aanroerde, sneed Honecker hem de pas af: 'Waarom maken jullie sommetjes over het aantal emigranten? Wat heeft dat voor zin? Vóór de bouw van de Muur zijn er veel meer van ons weggegaan.'

De sessies met Honecker werden in de ogen van Schabowski een 'absurd theater', waarin uitsluitend over bijzaken werd gesproken en niet over de explosieve problemen waarmee de DDR werd geconfronteerd. Door de massale vlucht begonnen bedrijven mankracht te missen, bleven autobussen in de garage staan en draaiden scholen minder uren omdat leraren de benen genomen hadden.

Pas in de eerste septemberweek van 1989 kwam het vraagstuk van de vluchtelingen in het opperste DDR-gremium ter sprake. Erich Honecker herstelde van een galoperatie, hij had Krenz 'op vakantie' gestuurd en Günther Mittag tot zijn plaatsvervanger benoemd.

Mittag kondigde aan dat gerekend moest worden met 'onaangenaamheden' uit Boedapest. Hij ontried een reisverbod naar Hongarije, omdat dit kon leiden tot 'een paniekerige vluchtstroom'. Stasi-chef Erich Mielke meldde dat hij de afwerking van de reisaanvragen zou vertragen om de Heim-ins-Reich-politiek van Bonn te blokkeren. Maar werd het geen tijd dat het politburo zich met een verklaring tot het volk wendde?, vroeg landbouw-secretaris Werner Krolikowski zich af.

Volgens Schabowski moest de burgers in die verklaring meer vrijheid om te reizen worden beloofd. En er moesten maatregelen worden aangekondigd om een einde te maken aan de enorme problemen met de grondstofvoorziening in de bedrijven, evenals aan de nijpende tekorten in de eerste levensbehoeften.

Politburo-lid Kurt Hager vond echter dat alleen partijleider Honecker over de verklaring kon besluiten. Daarmee verhinderde hij de laatste mogelijkheid van het DDR-regime om de met rasse schreden naderende ondergang van de staat te vermijden.

Alle hoop van de verstarde politieke DDR-top was, behalve op Honecker, uiteindelijk nog gevestigd op de Grote Broer uit Moskou, Michail Gorbatsjov. Maar diens uitspraken, begin oktober 1989 in Oost-Berlijn, duidde erop dat Moskou niet zou ingrijpen in de dingen die in de DDR te gebeuren stonden. 'Wie te laat komt', aldus Gorbatsjov, 'wordt door het leven gestraft.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden