DDR-kinderen aan de macht

Angela Merkel, lijsttrekker van de CDU/CSU bij de Bondsdagverkiezingen van zondag, deelt haar afkomst uit de DDR met Gregor Gysi, lijsttrekker van de Linkspartei....

Een van de grote misverstanden over de vroegere DDR is dat het leven vanelke burger er dagelijks volledig in het teken stond van de politiekewerkelijkheid. Dat was dus niet het geval, vertrouwde Angela Merkel haarbiograaf Gerd Langguth in een zeldzaam openhartige bui toe. Zij heeft inde eerste boeren- en arbeidersstaat op Duitse bodem een heerlijke jeugdgehad - ondanks de belastende omstandigheid dat haar vader predikant was.

Net als haar leeftijdgenoten in het 'kapitalistische buitenland' draaidezij plaatjes van de Beatles, die haar familie in Hamburg (waar zij in 1954was geboren) haar toestuurde. Ze was heimelijk verliefd op Paul McCartney. Haar lidmaatschap van de Freie Deutsche Jugend (FDJ) was niet door ideële,maar door sociale motieven ingegeven. En ze rebelleerde tegen haar oudersen tegen haar docenten. Zij het met mate. Want Angela Kasner - zoals zijvóór haar (eerste) huwelijk heette - zocht de confrontatie niet op.

Niettemin raakte zij in 1973, vlak voor haar eindexamen op de middelbareschool, betrokken bij een incident dat - zo vreesde haar vader - haarstudieplannen dreigde te doorkruisen. Haar klas gaf geen gehoor aan deuitnodiging van een docent om tijdens een cultuuravond een ode aan deheldhaftige strijd van het Vietnamese volk tegen het Amerikaanseimperialisme ten beste te geven.

De voorkeur van de leerlingen ging uit naar de vertolking van eengedicht over een mopshond. De onschuld van het thema was, in de ogen vande toegesnelde zedenmeesters, echter bedrieglijk. De dichter, ChristianMorgenstern, stamde uit de Münchense bourgeoisie. En alsof dat nog nieterg genoeg was, liet de in 1914 overleden dichter de mopshond plaatsnemenop een muur - hetgeen bijna zestig jaar later als een verwijzing naar deactualiteit werd opgevat.

Het aandeel van Angela Merkel in deze revolte is nooit helemaalopgehelderd. Als domineesdochter had zij de schijn in elk geval tegen. Maarklas 12B heeft de gelederen gesloten gehouden en werd collectief gestraftmet een deelnameverbod aan het ochtendappèl. Als ik daaronder geleden heb,heb ik het verdrongen, merkt Merkel laconiek over deze episode op.

Wie opgroeide in de DDR, ontkwam niet aan de voorgeschreven waarheid,de beroepsverboden, de Stasi, de Inoffizielle Mitarbeiter - zoals de ruimhonderdduizend 'toezichthouders' werden genoemd - de milde en de bruterepressie, en de aanhoudende willekeur. Een leven in de DDR kon nochtansheel 'gewoon' zijn.

Aan die omstandigheid ontleent het boekje Meine Freie Deutsche Jugendzijn aantrekkingskracht. De auteur, Claudia Rusch, groeide op in de hoekwaar de klappen vielen. Haar moeder en stiefvader maakten deel uit van dekerkelijke vredesbeweging en waren bevriend met opperdissident RobertHavemann. Dit bracht de permanente nabijheid van Stasi-agenten met zichmee. Maar voor een meisje dat niet beter wist, ging hier geen bedreigingvan uit.

Voor Rusch leek het regime te worden belichaamd door de vriendelijkeVolkspolizist die haar ooit in een overvolle trein op schoot had genomen.Hij vertelde haar een anekdote. En zij beantwoordde deze geste met een paarHonecker-moppen. Tot grote vreugde van de omstanders. Maar tot onbehagenvan haar moeder. 'Naderhand moest ik beloven nooit meer in het openbaarHonecker-moppen te vertellen, en nooit meer een politieman als Bulle aante spreken - zelfs niet als ik het goed bedoelde.' Deze omzichtigheidweerhield haar moeder er overigens niet van om het symbool van deoppositionele vredesbeweging, een ploegschaar, op haar dochters jasje tebevestigen.

Horst Kasner, de vader van Angela Merkel, zal enige zielsverwantschapmet de ouders van Claudia Rusch hebben gevoeld, maar gaf hieraan geenuiting. Hij was zich er terdege van bewust tot een suspecte beroepsgroepte behoren, maar compenseerde deze handicap met een loyale houdingtegenover de DDR. Daarvan getuigde alleen al het feit dat hij in 1954, hetgeboortejaar van Angela, van Hamburg naar het nietige plaatsje Quitzow, inBrandenburg, verhuisde. Zijn echtgenote had bedenkingen tegen dezeberoeping, maar Horst Kasner deed wat van hem verlangd werd. 'Als ik naarAfrika had gemoeten, had ik het ook gedaan', zou hij later verklaren.

Volgens kritische geloofsgenoten is op deze offervaardigheid wel wat afte dingen. Kasner zou de DDR als het 'betere Duitsland' hebben gezien, enzou een vergelijk tussen evangelie en socialisme hebben nagestreefd. Dezetaakopvatting zou zelfs gepaard zijn gegaan met een vèrgaandebereidwilligheid het regime hand- en spandiensten te verlenen. Maarhiervoor kan slechts circumstantial evidence worden aangevoerd, zoals deongebruikelijke omstandigheid dat de familie Kasner op een zeker momentover twee auto's kon beschikken.

Angela Merkel uit zich niet over haar vader of over diens keuzes.Wellicht uit piëteit, want Horst Kasner en zijn echtgenote leven nog.Misschien omdat zij denkt dat het haar niet toekomt om een oordeel tevellen over de morele dilemma's van de DDR-burgers. Deze terughoudendheiddraagt er in elk geval toe bij dat haar biografie nogal flets is geworden.De auteur, die politieke wetenschappen doceert aan de universiteit vanBonn, schetst gewetensvol de voorgeschiedenis van Angela Merkels verheffingtot lijsttrekker van de CDU/CSU bij de Bondsdagverkiezingen van aanstaandezondag.

Maar steeds lijkt Merkel weinig meer te zijn dan het product van haaromgeving. Tot de Wende miste zij elke aanvechting om zich politiek teengageren. Zij voegde zich opgewekt naar de beperkingen van haar bestaanals DDR-burger. Af en toe drong de rimpeling van de grote actualiteit tothaar privé-leven door. In Tsjecho-Slowakije maakte zij nog iets mee vande Praagse Lente. Als student natuurkunde in Leipzig was zij getuige vande discussies over de verbanning van de systeemkritische zanger WolfBiermann. Zij sluit zelfs niet uit dat zij audiobandjes - 'geengrammofoonplaten' - van Biermann bezat. Maar verder reikte haarbetrokkenheid niet.

De val van de Muur was binnen het gezin weliswaar al jaren als wenkendperspectief opgeroepen (al was het maar om in het West-Berlijnse hotelKempinski te kunnen eten), maar toen het eenmaal zover was, ging AngelaMerkel gewoontegetrouw naar de sauna. Pas daarna overschreed zij - toch nogredelijk aangedaan - de grens. De volgende dag verscheen zij stipt op tijdop het werk (zij was eertijds wetenschappelijk medewerker bij het CentraleInstituut voor Natuurkundige Chemie in Oost-Berlijn).

Op voorspraak van een collega werd zij politiek actief. Eerst alshulpengel bij de Demokratischer Aufbruch (een politieke partij die binneneen jaar ter ziele zou gaan), vervolgens bij de CDU. Ofschoon de biograafveel wilskracht en politieke ambitie aan haar toedicht, blijkt daarvan inzijn boek vrijwel niets. Angela Merkel was steeds op het goede moment opde goede plaats. Ze was in de buurt van de laatste DDR-premier Lothar deMaizière toen deze een woordvoerder zocht. Ze was net aan Helmut Kohlvoorgesteld toen deze een jonge, vrouwelijke minister voor Emancipatie enJeugd zocht - bij voorkeur afkomstig uit een van de 'nieuwe deelstaten'.Ze was net in het partijbestuur gearriveerd toen het zwartgeldschandaalontbrandde. En ze voldeed aan het profiel dat haar partij - na het échecmet de Beier Edmund Stoiber bij de Bondsdagverkiezingen van 2002 - hadopgesteld. Natuurlijk berust haar loopbaan niet louter op toeval. Maar uitde ultieme Merkel-biografie wordt nergens duidelijk vanuit welkeinspiratiebron en met welk toekomstperspectief zij handelt. Misschien iszij enigmatisch. Maar ze kan ook een Frau Ohne Eigenschaften zijn. Iemanddie het gemis aan politiek en bestuurlijk talent misschien kan compenserendoor goede adviseurs aan te trekken.

In dit opzicht is zij de tegenpool van Gregor Gysi, de oprichter van depost-communistische PDS en zojuist uit zijn politieke dood herrezen alslijsttrekker van de Linkspartei. Ook Gysi, van wie Jens König eenbiografie schreef, is een kind van de DDR. Maar anders dan Merkel behoordehij tot de elite van het verdwenen land. Zijn vader, Klaus Gysi, wasminister en staatssecretaris onder de partijleiders Walter Ulbricht enErich Honecker. Hij was betrokken bij de alledaagse repressie en bij deperiodieke zuiveringen - meer uit politiek lijfsbehoud dan uit overtuiging.En hij bleef de idealen van zijn jeugd trouw, ook al viel de praktischeweerslag hem nogal tegen.

Toch werden de Gysis nooit volledig met het regime vereenzelvigd. Dathing vooral samen met de kosmopolitische flair en de belezenheid van Klaus:hij oogde gewoon niet als een geestverwant van de ideologische betonkoppenin zijn omgeving. Tot de Wende gold hij, zowel binnen als buiten de DDR,als Hoffnungsträger van de hervormers. Hij is er nog getuige van geweestdat deze rol met verve werd vervuld door zijn zoon en lookalike Gregor.

Diens politieke loopbaan lag aanvankelijk niet voor de hand. Gregor Gysistudeerde rechten in Berlijn, benutte bij zijn promotieonderzoek demaximaal toegestane bandbreedte van academische vrijheid en koos voor eenloopbaan in de advocatuur. Daarmee gaf hij blijk van zijn tegendraadsheid.Want volgens het gangbare inzicht hadden advocaten alleen een functie inde imperfecte rechtsstelsels van het kapitalistische Westen. Maar Gysiwist beter. Als student was hij getuige geweest van de ruwe behandeling dieeen ongeletterde verdachte in de rechtszaal ten deel was gevallen. Aan dezeervaring had hij zijn roeping ontleend. Hij verdedigde - met wisselendsucces - politieke tegenstanders van de DDR, onder wie Rudolf Bahro en Robert Havemann. Niet per se omdat hij met hen of met hun opvattingensympathiseerde, maar omdat hij op deze wijze hoopte bij te dragen aan devervolmaking van het rechtssysteem in de DDR.

In zijn latere politieke leven beleed hij hetzelfde vertrouwen in hetzelfreinigend vermogen van de DDR. Maar met de wisseling der seizoenenveranderde de respons op dit standpunt. Aan de vooravond van de Wende goldhij als medestander van de oppositie. Een paar maanden later, toen demaandagdemonstranten voor de Duitse hereniging ageerden, belichaamde hijde vermaledijde DDR. De SED-veteranen in zijn partij houden hem voor een'Wessi'. En voor CSU-leider Edmund Stoiber is hij de suspecte aanvoerdervan gefrustreerde Oost-Duitsers. Gysi heeft het allemaal over zichzelfafgeroepen met zijn onwankelbare geloof in de socialistische lotsbestemmingvan de mensheid.

Niettemin geldt hij nog steeds als opportunist. Hoewel nooitovertuigende bewijzen zijn aangevoerd voor zijn samenwerking met de Stasi,en zijn voormalige cliënten geregeld hun tevredenheid over zijn dienstenhebben bekrachtigd, kan Gysi zich maar niet bevrijden van het odium eenverrader te zijn geweest. Hijzelf lijkt zich erbij te hebben neergelegd.En misschien is dat de verstandigste reactie op de aanhoudendefluistercampagne. Want zelfs Gregor Gysi zal nooit kunnen verklaren hoe eenerudiet, ruimdenkend en soeverein mens als hij zich ooit thuis heeft kunnenvoelen in de benauwde DDR.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden