Dat zwarte gat, het wordt steeds onverdraagelijker

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: tegenlicht.

Beeld RV

Midden in het schilderij zit een zwart gat. Hoe langer je ernaar kijkt, hoe meer het een soort sink hole wordt - je oog zakt erin en daarmee al je gedachten. Bij mij wel. Ik bespreek in deze serie zelden details in het midden van een voorstelling, want juist in de marges zijn details die het opmerken waard zijn. Ons oog is gewend aan ongeduldig, 'swipend' kijken; er komen per dag zo veel beelden langs dat we meteen naar het centrum van een voorstelling vliegen, naar dat wat de aandacht opeist. Reclamemakers en marketingmensen weten dat, schilders van vierhonderd jaar geleden niet. Althans, zij gaven óók alle aandacht aan gepriegel in de marge.

Dit schilderij is een tentoonstelling op zichzelf, een reden om er alle tijd voor te nemen. De tentoonstelling in het Mauritshuis heet 'Vermeer en zijn tijdgenoten' omdat er één Vermeer-schilderij hangt, dat zeker de moeite waard is. Maar ik zou zeggen: loop ook achterom. Want daar, op de wand achter het Vermeerschilderij, hangen deze mensen die me deelgenoot maken en buitensluiten tegelijk, die in de stralende zon zitten en toch aan ons vooral schaduw tonen. Vooral die man, met zijn zwarte haren die eigenlijk blond zijn, dat hoofd dat er voor de helft eenvoudigweg niet ís, bij gebrek aan licht.

Pieter de Hoochs werken zijn een soort 'uitgezoomde' Vermeers: het zijn strak gekaderde interieurs met magnifieke lichtval, vaak zo mooi dat een deur of een vaasje in een vensterbank al een hele voorstelling is, maar je krijgt meer dan bij Vermeer. Meer mensen, meer kamer, meer doorkijk naar straat of binnenplaats erachter. Net als bij Vermeer voel je je dicht bij de figuren, omdat het lijkt of je zelf ook in die ruimte staat, maar er is meer lucht. Zo veel, dat je eerst de omgeving kunt verkennen.

Beeld RV - Royal_collection_mauritshuis_02:Mauritshuis, The HaguePhoto by: Ivo Hoekstra

Vooraan ligt een kaart op de grond - harten vijf - en een gebroken pijp. Het zal wel over de liefde gaan. Rechts een kapstok die net zo goed in de 19de eeuw of onlangs nog geschilderd had kunnen zijn, en ook de hoogte en diepte trekken aandacht. Er is zwerfruimte voor je oog en je gedachten.

Maar er is nog een reden dat je blijft dralen. Normaal kijken mensen je aan in een schilderij. Of zijn ze op zijn minst helder zichtbaar. Hier niet. Deze mensen zijn niet alleen totaal onuitnodigend met zichzelf bezig, als een groep die jou niet opmerkt in een café bij binnenkomen, ze zijn ook moeilijk te zien. Twee van de drie mannen vallen helemaal in de schaduw, ze zijn meer contour dan mens, als een foto bij tegenlicht. Welke schilder legt ál het licht helemaal achter in de voorstelling?

Dit is een spel, en niet een waarbij je op je gemak wordt gesteld.

Pieter de Hooch

Kaartspelers in een zonnige kamer

1658; olieverf op doek; 77 x 67 cm

Royal Collection of Queen Elisabeth II, London

T/m 8 januari te zien in de tentoonstelling Vermeer en zijn tijdgenoten, Hollandse genrestukken uit de Royal Collection.

Museum Mauritshuis Den Haag.

Die man. Ik bleef maar kijken naar de man die geen man is maar half zwart hoofd. Een contour van blonde plukken en een paar zachte vingers om een glas waar de zon in valt. Een man die ik nooit zal zien. Die zich nooit zal omdraaien.

Het wordt steeds onverdraaglijker, en zuigender, dat zwarte gat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden