'Dat zegt hij altijd, we zullen ze een lesje leren'

Genadeloos zijn de observaties van Betsy Udink, die twee periodes in Turkije woonde. 'De opkomst van de islam is als een springvloed gegaan.'

De Turkse president Erdogan in zijn nieuwe paleis in Ankara tussen een erewacht van mannen die zijn uitgedost als krijgers uit vervlogen tijden van het Turkse rijk. Beeld AP

De vraag was wat haar zo trekt in Turkije. Het oosterse leven, zegt ze. De luchten, de natuur, de kleding van de mensen, de omgang, de gastvrijheid, de hartelijkheid. De bouwkunst ook, in Turkije heb je prachtige moskeeën. Al die exotische dingen, de woestijn in bloei... Lees je haar nieuwe boek Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan, dan is het toch vooral het avontuur. Betsy Udink ziet eruit als een deftige, ietwat terughoudende dame. Maar haar hartstocht is niet anders dan op haar 23ste, toen ze voor het eerst naar Koerdistan trok. Eigenlijk scheurt ze het liefst met een Landrover over de keien en potholes in de woeste binnenlanden. Ze grinnikt en knikt, zo is het natuurlijk.

Turkije is prachtig, maar dan komen de hoofdfiguren haar boek binnenwandelen. Afgelopen is het met de mooie natuur, de observaties zijn genadeloos. President Erdogan, die het presidentiële systeem dat hij zo graag wil onlangs nog met Hitler-Duitsland vergeleek. Dat was zo efficiënt. De islamitische prediker Fethullah Gülen, voorheen de vriend, tegenwoordig doodsvijand van Erdogan, maar uit hetzelfde hout gesneden als de Turkse president. En dan PKK-leider Öcalan, op zijn gevangeniseiland Imrali. Een despoot, een moordenaar. 'Allemaal kleine sultans. Erdogan wordt in de Turkse pers gewoon de gekozen sultan genoemd. Padisjah. Het gelijk is aan hun kant en de macht behoort hun toe. Zo is het bestuur altijd geweest. Öcalan, die andere Koerdische partijen rücksichtlos kapotmaakte, die zijn eigen mensen vermoordde net als Stalin.'

Betsy Udink: 'wat de seculiere elite verkeerd heeft gedaan, is neerkijken op de gewone man, die troost vindt in het geloof en de gezelligheid van het samen bidden op vrijdag.' Beeld afp

Twee periodes woonde Betsy Udink in Turkije. Haar man Marcel Kurpershoek, arabist en schrijver, was van 2001 tot 2005 ambassadeur in Ankara. Daarna was hij in 2013 en 2014 speciale gezant voor Syrië, standplaats Istanbul. 'We hebben in twee heerlijke steden gewoond', zegt Udink. Hij doceert nu in Abu Dhabi en doet onderzoek naar de poëzie van de bedoeïnen. Zij reist er eens per maand heen. Maar haar ervaring met het Midden-Oosten, met de islamitische wereld gaat terug tot de jaren zeventig van de vorige eeuw. Ze woonde in Caïro, Damascus, Ryad en in Islamabad. De onstuitbare opkomst van de islam, waarin het succes van Erdogan past, maakte ze mee. 'Het is als een springvloed gegaan, niet tegen te houden, en het wordt alleen maar meer...'

'Ik kwam eind jaren zeventig als correspondent in Caïro terecht, omdat er niemand anders naartoe wilde. Een heerlijke tijd. Ik ontmoette er mijn man, we aten vaak gevulde duifjes. Ik geloof niet dat ik ooit zo gelachen heb als in Caïro. Egyptenaren maken altijd grappen, zijn altijd hartelijk. Het was er vrij, je kon door de souk lopen, ik liep in een rok, wel tot op de knie, en blouse met korte mouwen. In 2001 ben ik er nog eens geweest, toen kon dat niet meer. De vrouwen waren helemaal bedekt, in het zwart, met handschoenen. Een hoop van wat er in die landen aantrekkelijk was, is door de orthodoxe interpretatie van de islam kapotgemaakt.'

Zij en haar man waren al verhuisd naar Damascus toen de radicale islam zich aandiende. Dat was met de moord op de Egyptische president Sadat, in 1981. 'Het was ogenschijnlijk een marginale groep die dat had gedaan, maar aan die moord zag je hoe snel het gegroeid was, ze waren al in het leger geïnfiltreerd.' In Damascus was Hafez al Assad de baas, de vader van de huidige sterke man Bashar. 'Dat was een seculier bewind, maar je zag al snel dat vrouwen hoofddoeken gingen dragen als protest tegen dat moorddadige bewind.'

Stevige drinker

Turkije had zich onder Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) juist officieel afgekeerd van de islam. Ze schrijft een geestig hoofdstuk over de grote seculiere leider, een stevige roker en drinker. Hij verplichtte de mannen een hoed te dragen, voerde het Latijnse schrift in, stelde in 1934 het vrouwenkiesrecht in (tien jaar eerder dan in Frankrijk). Udink bezocht het jaarlijkse Atatürk-bal van de diplomatenelite. Stramme mannen in smoking waar geen lachje afkan. Dames in avondjurk. 'Ze foxtrotten en walsten alsof hun leven ervan afhing.' Dat waren de nadagen van het secularisme, want intussen bestaat het bal op die manier niet meer. Drank wordt er niet meer geschonken, de dames dragen een hoofddoek en dansen is er ook niet meer bij.

'Wat de secularisten echt verkeerd hebben gedaan, is neerkijken op de gewone man. Die vindt troost in het geloof, de gezelligheid van het samen bidden op vrijdag, samen ramadan vieren, samen naar de preek luisteren en veiligheid vinden in een net islamitisch leven. De seculiere elite bestond uit deftige heren die handkussen geven en dames die zijn blijven steken in een ouderwets feminisme. Heel erg uit de hoogte tegen die arme boertjes die rustig moeten blijven, dan komt hun tijd over een paar generaties wel. Dat heeft de opkomst van de islam enorm geholpen.'

Een demonstrant houdt een beeld van de stichter van Turkije, Mustafa Kemal Atatürk, in de buurt van het Taksim-plein van Istanboel, woensdag 5 juni 2013. Beeld ap

Een ommekeer kun je de terugkomst van de islam in Turkije niet noemen. De aandrang om de islam terug te brengen in het openbare leven was er allang. Maar die pogingen werden telkens door de militaire regimes onderdrukt. 'Fethullah Gülen moest terechtstaan wegens islamitische praktijken en is naar Amerika gevlucht. Erdogan heeft ook geleden onder de militairen en de atatürkisten. Hij was burgemeester van Istanbul en droeg toen een gedicht voor in de trant van 'minaretten zijn onze raketten en koepels zijn onze helmen'. Daarvoor kreeg hij gevangenisstraf en mocht hij zich een aantal jaren niet met de politiek bemoeien.'

Inmiddels wordt Erdogan als een heilige vereerd, zoals ook Atatürk vereerd werd. Of dat specifiek Turks is, betwijfelt ze. 'Als je naar Damascus gaat, zie je ook daar langs de flatgebouwen banieren hangen. Met teksten over Bashar: dokter (de Syrische president is oogarts) jij bent onze oogappel en voor jou zullen we sterven. Dat scandeerden ze ook voor Sadat destijds in Egypte. Tijdens het protest op het Taksimplein van twee jaar geleden was Erdogan op reis. Toen hij aankwam op het vliegveld hadden zich daar jonge mannen verzameld die zich hadden gekleed in een lijkwade, dus zoals een moslim wordt begraven. Onderwijl riepen ze dat ze voor Erdogan wilden sterven als die jongens en meisjes op Taksim het op hem gemunt hadden.'

Sluipwesp

Voor zowel Erdogan als voor zijn grote concurrent Gülen is Betsy Udink allesbehalve complimenteus. Wolven in schaapskleren, daar komt het op neer. Erdogan is 'een bruut, een dictator, een padisjah (heer der koningen)'; Gülen 'een sluipwesp die zich meester maakt van een mier en zijn larven naar binnen brengt'. Gülen heeft overal zijn scholen en buurthuizen. Geen ervan draagt de naam Gülen of iets met islam. In Nederland heten ze keurig 'dialoog academie'. 'Dat is een goeie vent, denken de mensen, die wil geen moskeeën bouwen, hij wil onderwijs, daar komen de mensen mee vooruit, dan gaan ze westers denken, maar dat is helemaal niet zo...'

Wat Gülen en Erdogan gemeen hadden, was doen alsof ze geen islamitische agenda hadden. 'De rechterlijke macht heeft nog geprobeerd de partij van Erdogan, AKP, te verbieden, omdat er een geheim islamitisch plan was. Dat was krankzinnig, want die partij was democratisch aan de macht gekomen. Maar het was wel degelijk de bedoeling de maatschappij te herislamiseren. Deze maand is een wet aangenomen die de lunchpauze voor ambtenaren aanpast zodat ze kunnen meedoen aan het vrijdagmiddaggebed. Daarvoor hebben de tegenstanders van Erdogan altijd gewaarschuwd en nu gebeurt het.'

De islamitische prediker Fethullah Gülen, voorheen de vriend, tegenwoordig doodsvijand van Erdogan. Beeld ap

Udink beaamt voluit dat we in West-Europa naïef zijn geweest in het idee dat Erdogan een soort christen-democraat was, alleen een beetje anders. 'Ja, ik heb dat zelf ook geloofd, want daarop werd toen almaar gehamerd. Wij zijn islamitisch maar we hebben niets met de politieke islam te maken.' Erdogan kwam in 2001 aan de macht met zijn conservatief democratische partij.

'Ik had een Turkse vriendin die steeds heeft gewaarschuwd. Ze was correspondent in Athene geweest voor Hürryet, de grootste seculiere krant. Een prachtige vrouw, ze kon zo uit de Parijse beau monde komen. Je zult zien, als ze straks de macht hebben, verandert alles, zei ze. Door de sociale druk moeten wij allemaal een hoofddoek dragen. Bij jullie in Nederland is dat anders. Jullie kunnen de moslims vrij laten om een hoofddoek te dragen, omdat je het zelf niet hoeft. Hier is de druk enorm. Je wordt in de lift aangesproken: ik zag je dochter thuiskomen om negen uur 's avonds. Helemaal alleen, zou je dat wel doen? Dat willen we toch niet in dit gebouw. Dat gaat heel snel en zeker als het staatshoofd het goede voorbeeld geeft.'

Nabouwen

Ze betwijfelt of islam en democratie kunnen samengaan. Of dat aan de islam ligt of wel aan het patriarchale systeem dat overheerst in de islamitische landen - dat is een kip-of-eivraag. 'Wat in elk geval nergens samengaat met de islam, is vrij onderzoek. Naar beweegredenen van mensen of het ontstaan van de aarde. Ze kunnen in de islamitische wereld alles goed nabouwen. De Turken hebben de beste Citroëns, de beste Renaults. Sterker dan de sterkste muilezel. Daarmee kom ik overal de bergen op. Maar dingen zelf ontwerpen of uitvinden, dat gebeurt nergens. Omdat die domper erop zit. Als je vrij onderzoek doet, kom je vanzelf op de vraag waar we vandaan komen. Dat is taboe, daar kun je niet verder mee.'

Half oktober zat bondskanselier Merkel naast Erdogan op een gouden troon. Ze was afgereisd om de Turkse president over te halen vluchtelingen tegen te houden. 'Dat heeft minder met de islam te maken dan met ons opportunisme. Bij de laatste telling toen Merkel daar was, had Turkije 2,5 miljoen vluchtelingen. De Turken hebben de kosten in hun eentje gedragen en de vluchtelingen eisen hun tol. De mensen aan de onderkant worden uit de markt gedrukt door de Syrische vluchtelingen. Als de landarbeiders 2 lira per uur krijgen, dan doen de vluchtelingen het werk voor 1 lira. Het aantal bedelaars is enorm toegenomen. De maatschappij raakt ontwricht, de vluchtelingen zijn ook moslims maar ook Arabieren. En de Turken beschouwen zichzelf met hun islam als beter dan Arabieren met hun geperverteerde islam - wij zeggen tegen de vluchtelingen, blijf in de regio, maar natuurlijk moeten we proberen te helpen in het beheersen van die stroom.'

Erdogan bood zijn diensten aan, in ruil voor 3 miljard, visumvrij reizen in Europa en nieuwe onderhandelingen over het EU-lidmaatschap. Van dat laatste ziet Udink het niet komen. 'Er zijn in Turkije vier jaar lang mensen uit Europa langs geweest om de rechtspraak te hervormen. Het is nog steeds een zootje. Erdogan laat academici oppakken, alleen omdat ze een petitie hadden ondertekend waarin stond dat hij met de Koerden moet gaan praten. Het zijn landverraders, we zullen ze een lesje leren, zegt hij. Het staatshoofd van een land met 70 miljoen inwoners zegt dat over mensen die tot vrede oproepen. Dat zegt hij altijd, we zullen ze een lesje leren.'

Beeld reuters

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden