Dat vervloekte voetbal

Als mensen vroegen of hij soms de broer was van de beroemde voetbaltrainer die eerst Ajax en later Oranje naar de wereldtop had geleid, was het antwoord neen....

`Bij de uitvaart heb ik verteld dat mijn broer per se voetballer moest worden. Stel je voor dat er in zijn wieg geen balletje had gehangen, want dat hing er inderdaad, maar een ontbijtkoek. Dan was ie waarschijnlijk banketbakker geweest. Ze keken me aan met zo`n blik van. . . Maar ik dacht: barsten jullie allemaal maar. Ik wil praten over mijn broer, zoals ik hem heb geëerd en zoals ik hem heb verworpen.`

Peter Michels woont in een piggelmeehuisje, zoals hij het noemt, in Amsterdam-Noord. In het midden van de woonkamer staat een losse trap die leidt naar de vliering, zijn slaapkamer. De vooruitgang heeft tevergeefs aangeklopt op dit adres aan de Nieuwendammerdijk. Kokosmatten op de vloer, twee verschoten fauteuils vullen de woonkamer.

Aan de muur hangt een gevoelige tekening van een ontluikend meisje, gemaakt door zijn dochter Katinka. `Die kwetsbaarheid, misschien is het daarmee wel begonnen.`

In 1996 maakte Katinka een eind aan haar leven, dertien jaar nadat zijn vrouw en zijn zuster waren gestorven en negen jaar voordat zijn broer Rinus Michels zijn laatste adem uitblies. Te zijner nagedachtenis zitten we in november een paar ochtenden tegenover elkaar. Maar de relatie met broer kan niet los worden gezien van die met zus, echtgenote en dochter.

Peter en Rinus Michels hebben dezelfde stem en dezelfde intonatie, hetzelfde gevoel voor ironie ook. `Er wordt gedacht en er wordt gesproken tegelijkertijd. Een beetje slepend, een beetje gedragen ook, en de humor zit ergens tussen de regels door verstopt.`

In 1974, aan de vooravond van het WK voetbal in Duitsland, is dat identieke stemgeluid nog van pas gekomen. Als bondscoach werd Rinus Michels telefonisch belaagd door boze fans die het niet eens waren met de opstelling, `of iets anders onbenulligs`. Om hem te ontzien, heeft Peter Michels in zijn plaats een paar dagen de telefoon opgenomen. Geen mens hoorde het verschil, niemand had kennelijk ook behoefte aan een inhoudelijke discussie. `Onvoorstelbaar wat een rijkdom sommige mensen hebben aan scheldwoorden.`

Peter Michels heeft nooit veel opgehad met het fenomeen voetbal dat in het gezin Michels zo`n belangrijke rol speelde. Vader had zijn geroemde talenten graag getoond bij Ajax, maar het bestuur vreesde dat zijn ouders de contributie niet konden voldoen en Piet Michels werd geweigerd. `En dus, zo wil de mare, moest een zoon dat goedmaken - nou, dat is gebeurd.`

Vader was een evenwichtige, hardwerkende man, moeder was de stille kracht die het gezin droeg. Ze kregen drie kinderen: Willy (1924), Rinus (1928) en Peter (1932). Rinus heette van jongsaf Broer, naar een broer van moeder. `Waarom weet ik niet, maar de naam Rinus heeft me altijd vreemd in de mond gelegen.`

Er werd veel gezongen thuis: Zilverdraden tussen het goud, Jeruzalem en Droomland, `dat lied dat Broer altijd brulde met die stalen stem van hem`. Maar als Willy het zong, met vader op de tweede stem, moest iedereen zijn mond houden. Peter heeft de beste herinneringen aan haar. Kwikzilveren stem, prachtige lach. `Het gezin en de zuster. Ja, daar ligt het begin van een ontwikkeling die niet werd gevraagd, die niet werd geforceerd. Ze ontstond.`

In augustus 1944, het loopt naar de hongerwinter toe, stuurt moeder in de vroege middag Willy en Peter het huis uit. Ze kan het niet langer bolwerken met vijf gezinsleden, maar vader mag het niet weten. Rinus blijft thuis, want die is in de leeftijd opgepakt te kunnen worden voor de Arbeitseinsatz. Dochter en jongste zoon krijgen een briefje mee met adressen waar ze mogelijk terecht kunnen.

Anderhalve maand zwerven ze rond, stelend en bedelend, belaagd ook door geallieerde vliegtuigen die het luchtruim beheersen en schieten op alles wat beweegt. Uiteindelijk vinden ze onderdak in een kleine boerderij in Holten. `Daar was erbarmen.` Willy keert terug naar Amsterdam. Peter zou haar pas een jaar later, na de bevrijding, terugzien.

`Toen bleek mijn zuster ziek, psychisch ziek, en ik heb haar nooit meer goed gekend. Achtervolgingswaan, stemmen, allemaal verschijnselen die me later zo bekend voor zouden komen. Ze werd opgenomen, eerst in Castricum en later in Ermelo, een villadorp midden in het bos. Geen enkel leven, alleen het schreeuwen van die patiënten. Ik ga nog altijd met een grote boog om Ermelo heen.`

Het gezin Michels wordt verscheurd. Aan de ene kant is er het grote verdriet om Willy dat zwaar op het dagelijkse gezinsleven drukt. `Men keek wat in de krant, men breide wat, men sprak niet.` Aan de andere kant is er de jubel om Broer die al voor de oorlog de droom van vader had bewaarheid en in 1946 als spitsspeler zijn debuut maakt in het eerste van Ajax. Tot zijn dood in 1963 zal vader geen wedstrijd van Rinus missen.

`Die driehoek van kinderen, daar kon ik niet mee weg. De een wordt in goud gezet, de ander zit kreupel in de hoek met een verdwaald hoofd. Daarom ben ik ook uit huis gegaan toen ik 19 jaar oud was. Ik zei: jullie krijgen nog eens de ziekte van dat voetbal.`

In het begin is Peter nog wel enthousiast te maken voor het voetbal. Hij is er ook bij in Den Haag als Rinus Michels zijn eerste wedstrijd speelt in Ajax 1 tegen ADO. Het wordt 3-8, Broer maakt er vijf. `De beheersing, zowel met de voet als met het hoofd. Dat kon de man. Maar ik sprong niet juichend omhoog en als de tegenstander een doelpunt maakte, klapte ik net zo hard. Ik heb nooit tegen al dat sjonge, sjonge gekund, die absurditeit van voetbal.`

Peter Michels werkt voor het Handelsblad, net als zijn vader, en later als graficus voor reclamebureaus. Rinus Michels maakt furore in het voetbal, eerst als speler en vanaf 1960 als trainer.

`Een hobby werd een dagtaak en dat lijkt ideaal, maar dat is het dus niet naar mijn mening. Broer was zo ambitieus dat hij helemaal gebiologeerd raakte door het voetbal. Als speler was het alleen een kwestie van in het elftal blijven, maar als coach ben je de baas, een autoriteit. En als je het dan nog een beetje kunt relativeren, dan gaat het nog wel, maar bij hem was het voetbal er altijd, áltijd.`

De onbarmhartigheid die hem als coach typeerde, komt volgens Peter van moederskant. `Misschien had hij wel eens moeite om een besluit te nemen, maar daarna was er ook geen mededogen meer. Niet gemeen hard, maar zakelijk hard, ook voor zichzelf.`

Het voetbal neemt Rinus Michels zo in beslag dat hij van de familie vervreemdt. Dat wordt ook in de hand gewerkt door Will Hulsebosch, de vrouw met wie hij in 1967 trouwt. Voor haar verbreekt hij een verkering van ruim twaalf jaar en dat kan moeder niet verkroppen. `Ze was erg op dat meisje gesteld en ze heeft hem daarover een briefje gestuurd. Of dat wel zo verstandig was geweest. Broer heeft Will dat briefje laten lezen en sindsdien is mijn moeder heel lang persona non grata geweest en dat gold kennelijk ook voor de rest van de familie. Haar slogan was: aan één Michels heb ik genoeg.`

In 1974 moet zus Willy een shocktherapie ondergaan en daarvoor moeten alle directe familieleden hun toestemming verlenen. Via Ajax-voorzitter Jaap van Praag komt Peter achter het telefoonnummer van Rinus, inmiddels coach bij Barcelona. Ze spreken af elkaar later dat jaar te treffen na afloop van een wedstrijd tegen Feyenoord.

`Ik kom terecht in een soort vip-ruimte met een scheepskoord, waar ik achter moest blijven. Op een gegeven moment komen er spelers binnen en uiteindelijk ook Broer, omringd door fotografen en ander volk. Hij ziet mij niet, dus ik wil over dat koord heen stappen, maar ik word tegengehouden door beambten.

`Ik maak van mijn handen een scheepstoeter en roep: Broer, ben je aanspreekbaar? Hij wenkt me en daar staan we dan, omringd door al die mensen. We lopen weg, allerlei gangen door, nog steeds achtervolgd door de fotografen. Uiteindelijk eindigen we met z`n tweeën in een bezemkast. Licht? Nee, geen licht. In het schijnsel van mijn aansteker heeft hij het papier gelezen en zijn handtekening gezet. Of hij nog mee wilde naar Ermelo? Nee, dat wilde hij niet.`

Bij de vrouw van Peter Michels wordt in het begin van de jaren tachtig kanker ontdekt. Een carcinoom heeft zich in de luchtwegen vastgezet, wordt verwijderd, maar komt terug. `Soms hoorde je in bed dat gevecht om adem - daar heb je dus niet van terug.` Ze overlijdt in 1983, 49 jaar oud, een paar maanden nadat Willy aan haar einde is gekomen.

`Na de begrafenis heb ik Broer gevraagd of hij bereid was reserve-voogd te worden van de kinderen. Met mijn oudste dochter ging het toen al niet goed. Maar ik zei: je hoeft waarschijnlijk niets te doen, ze zou het niet eens van je dulden. Een echte oom was hij nooit geweest. Hij moest eerst overleggen met zijn vrouw, zei ie. Het antwoord was: nee, te druk. Met voetbal? Ja, met voetbal. Ik wist genoeg.`

Katinka wordt na het overlijden van haar moeder opgenomen in een kliniek met dezelfde angsten die Willy hadden geplaagd. Ze loopt weg, raakt aan de drugs, doet een poging tot zelfmoord en raakt spoorloos. `Ik heb wekenlang door Amsterdam gezworven, op zoek naar haar.` Nadien woont ze afwisselend op zichzelf en bij haar vader. In 1996 stapt Katinka daadwerkelijk uit het leven.

Peter Michels neemt het zijn broer, inmiddels neergestreken in Buitenveldert, hoogst kwalijk dat hij nooit van enige belangstelling heeft blijk gegeven. `Hij had geen idee hoe moeilijk de situatie voor mij was geweest. Erger nog, hij nam niet eens de moeite om het te weten te komen.`

Moeder Michels, met wie Rinus het contact wel hersteld heeft, probeert een paar jaar voor haar dood een verzoening tot stand te brengen. `Het werd een treffen op de floret, zeldzaam scherp. Dat konden de beide mannen: in een beperkt aantal woorden veel zeggen. Moeder stond te huilen aan tafel.`

Ze overlijdt in 1992 en achteraf gezien is toen de eerste stap gezet naar toenadering. `Broer stelde voor de wapens neer te leggen. Ik heb daarin toegestemd. Maar denk erom, zei ik: er moet heel wat gebeuren voordat ik weer een broer heb van wie ik op aan kan.`

De dood van zijn vrouw in 2003 treft Rinus Michels als een mokerslag. `Een half jaar lang was Broer qua moreel helemaal ingestort.` Hij zoekt steun bij Peter. `Eindelijk was dat afgevlakte weg, eindelijk vocht in de ogen. Hij wist nu wat het was, zei ie, om je vrouw te verliezen. Ik zei: je bent er een beetje laat mee, maar wees blij dat je het nog hebt meegemaakt. Ik heb er met een beetje ironie naar gekeken, maar het werd gemeend.`

Een wederzijdse vriendin nodigt de broers uit de jaarwisseling van 2004/2005 bij haar te vieren. `Dat werd een beetje ouderwets, althans zoals je je dat herinnert als kind. Met oliebollen, met kaarten, maar ook met een sjoelbak die ik had meegenomen. Dat vond ie schitterend. Om twaalf uur hebben we elkaar het beste gewenst, vooral met de gezondheid.`

Het wordt een verzoening in `Brederode-stijl`, zoals Peter dat verwoordde in de rouwadvertentie. De Brederodes, familie van moeder, zijn volgens hem zeldzame eigenheimers. `Toespelingen maken maar niks uitspreken. Elkaar wel willen aanraken maar heel voorzichtig. Altijd een stukje gereserveerdheid, maar welgemeend. Ik wilde het ook niet verder laten komen. Dan had er toch meer gesproken moeten worden, maar toch nog altijd de sfinx, hè? Dat masker viel nooit.`

De volgende ochtend belt Rinus Michels zijn broer al vroeg op om te zeggen dat hij de vorige avond nooit zou vergeten. `Ik zei: Broer, dat is een mooi begin van het nieuwe jaar, laten we er samen het beste van maken.`

In februari wordt Rinus Michels opgenomen in het ziekenhuis van het Belgische Aalst om een nieuwe hartklep te laten plaatsen. Hartklachten plagen hem al jaren. Hij kan slechts met grote moeite en met behulp van veel medicijnen aan het dagelijkse leven deelnemen. Zijn behandelende artsen in het AMC hebben hem de operatie als te risicovol afgeraden. Maar de sportman die Rinus Michels is gebleven, kan dit gemankeerde bestaan niet verdragen.

Het hart weet geen raad met de nieuwe klep. Er treden complicaties op en Rinus raakt buiten bewustzijn. `Ik heb hem nog één keer gesproken, althans met hem gecommuniceerd. Dat was de zondag voor zijn dood. Ik had wat kranten voor hem meegenomen en daar lag hij opeens, nog steeds aan allerlei apparaten, maar met zijn ogen open. Ik vertelde dat Koeman weg was bij Ajax, zo`n levensovertuigende mededeling, en ik hield een krant voor zijn neus.

`Hij rees overeind, met al die dingen aan zijn lichaam, schudde driftig met zijn hoofd en maakte een brommend geluid, waaruit je moest opmaken dat hij niet weg zou gaan. Pas op de terugweg realiseerde ik me dat het hem niet om Ajax ging, maar dat hij nog niet van plan was uit het leven te stappen.`

In de nacht van donderdag 3 maart overlijdt Rinus Michels, 77 jaar oud. `Ik was net uit bed gekomen en zat hier in de kamer toen een verpleegster belde. Hij was rustig heengegaan, zei ze, met een glimlach op zijn gezicht, maar dat zeggen ze volgens mij altijd. Ik zei: beter kun je niet aankomen, daar waar het ook moge zijn.`

Na Rinus` dood heeft hij het huis in Buitenveldert ontruimd. `Ik vond zijn agenda. Daarin stonden keurig de wedstrijden genoteerd, die hij de komende maanden wilde bezoeken. Ongelooflijk, waarmee zo`n man nog bezig is geweest. Ik weet niet of er een hemel is, maar ik hoop voor hem dat ze er twee elftallen kunnen samenstellen. Moet toch een mooi gezicht zijn, 22 engelen en een bal.`

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden