Dat is filmen, zo dicht mogelijk bij de waarheid

Herinneringen kloppen onophoudelijk aan. Voedsel voor een schrijver. Ik lees Amanda Vaills beschrijving van de Spaanse Burgeroorlog en de aanwezigheid van Amerikaanse journalisten en fotografen, zoals Hemingway, Gellhorn en Capa, bij die oorlog. De titel van het boek is Hotel Florida (Uitg. Farrar, Straus and Giroux, 2014). Ik stuit op een passage die de belegering door Franco's troepen in 1936 van het slot El Alcázar behelst dat in handen was van regeringsgetrouwe troepen, die zich daar met meer dan tweehonderd vrouwen en kinderen als gegijzelden hadden teruggetrokken.

Herinnering begon te spreken. Ooit zag ik een film, driekwart fictie, een kwart documentaire, gebaseerd op het verhaal van deze belegering. Wanneer zag ik hem? Na de oorlog kan het niet geweest zijn, want het was een fascistische film. Ik zag hem dus in 1942 in de Haagse bioscoop Metropole, maar dat is weinig geloofwaardig, want het was nu niet speciaal een film voor jeugdige personen. Waarschijnlijker is dat ik hem in de winter van '44-'45 zag in een provisorische bioscoop in Epe. Daar zag ik ook Die Goldene Stadt, Joseph Goebbels poging om het moreel van de Duitse bevolking op te krikken, terwijl Duitsland al zijn Untergang onderging.

Eén scène uit de Alcázar-film staat al zeventig jaar in mijn geheugen gegrift. Een shot van vredig graantjes wegpikkende kippen, gevolgd door een shot van een geblinddoekte man die voor een vuurpeloton staat. Daarna weer de kippen. Dan horen wij en de kippen het salvo van de executie. En de kippen stuiven op. Dat is filmen, zo dicht mogelijk bij de waarheid. Hemingway zei later: 'Het is erg gevaarlijk om in oorlog de waarheid te schrijven, en de waarheid is erg gevaarlijk om te verkrijgen.'

Rare geheugentrucs
Het heeft me enige tijd gekost om die film te pakken te krijgen, maar dankzij EYE-institute en amazon-turino is het gelukt. Het is een Italiaanse film, getiteld L'assedio dell' Alcázar, gemaakt in 1940 door Augusto Genina. In datzelfde jaar won hij de grote prijs op het filmfestival in Venetië, de Coppa Mussolini. Het grootste deel blijk ik terecht vergeten te zijn. Het bestaat uit eindeloze telefonische gesprekken van generale staven en een in de film verweven liefdesverhaaltje, gedragen door twee actrices in de kledij van de jaren veertig, prachtig volgens degene die ik liefheb, die er verstand van heeft. Hoe het ook zij, mijn geheugen, dat soms rare trucs uithaalt, bleek te kloppen wat de boven beschreven kippenscène betreft.

Ik eindig met het gedicht 'Memento' van Federico García Lorca, in 1936 door Franco's falangisten vermoord. (Verzamelde gedichten, Athenaeum, 2009)

'Wanneer ik sterf/ begraaf me dan/ met mijn gitaar/ onder het zand./ Wanneer ik sterf/ tussen de sinasappelbomen/ en munt./ Wanneer ik sterf / begraaf me dan, alstublieft,/ op een windwijzer/ Wanneer ik sterf!'

Volgens een noot van vertaler Bart Vonck heeft veleta, windwijzer, twee betekenissen, waarvan ik verkies 'een plek hoog in de lucht, op een 'eeuwig draaiende' windwijzer, in onmiddellijk contact met de wind en met uitzicht op het heelal.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.