Dat het mis zou kunnen gaan

Het verschil tussen de slappe, de te harde en de ondanks-jezelfvariant, ofwel: de finesses van het lachen volgens cabaretier Micha Wertheim ( 41 ).

'Buiten de Randstad lachen ze anders. Boxmeer, dat is een zeer depressief makend stadje om doorheen te lopen. Maar ze kunnen er heel goed luisteren. Ze horen elke nuance van je tekst. In Limburg lachen ze minder makkelijk - volgens mij heeft het met carnaval te maken. In Groningen lachen ze heel hard. Amsterdams publiek is soms wat blasé of juist iets te snel om te laten merken dat ze hem snappen.


'Eigenlijk is lachen voor mij bijzaak. Het liefst zou ik een voorstelling maken waarbij het publiek anderhalf uur lang muisstil op zijn stoel zit. Mijn eerste regisseur Pieter Bouwman zei: 'Het is knapper als er 10 minuten niet wordt gehoest, dan als er 10 minuten achter elkaar wordt gelachen.' Dat is waar. Stiltes, verwachting opbouwen, dat is wat theater bijzonder maakt. Het inlossen van die stilte met een grap is even leuk, maar dan moet je weer opnieuw beginnen.


'Mijn huidige voorstelling gaat over het maken van een voorstelling. Micha Wertheim Voor Je Het Weet. Een titel moet je verzinnen lang voordat je weet wat je gaat spelen. Anders kunnen theaters je niet boeken. Het is gek, maar een vroege titel helpt me om dingen af te kaderen. Zonder zo'n beperking kan ik niets maken. Een titel is zo'n kader, een deadline ook, een decor: het zijn beperkingen die zorgen dat ik richting vind.


'Een try out is voor mij met een open ruggetje het podium opgaan. Het is niet zo dat ik met een plan het podium op stap. Er zijn vooral blinde paniek, een paar flarden van grappen en soms een verhaal waarmee ik de tijd hoop vol te praten. Uiteindelijk lukt het nog altijd, maar ik ken niemand die zo radicaal vlak voor de première zijn voorstelling op zijn kop gooit als ik.


'Toen ik mijn allereerste 10 minuten optrad, ging dat geweldig. De volgende vijf jaar was het waardeloos. Dat begreep ik niet. Ik maakte toch dezelfde grappen? Maar die eerste keer had ik geen idee wat ik stond te doen, dat voelt de zaal en het maakt die voorstelling interessant. Daarna probeerde ik leuk te worden gevonden, dat voelen mensen ook, en dat is niet leuk om naar te kijken. De kunst is zorgen voor een situatie waarin er elke avond echt iets mis kan gaan.


'Marc Marie Huijbregts zei ooit tegen me dat je in een goede voorstelling naar je pijn toe moet gaan. Dat is waar. Mislukkingen zijn interessanter op toneel dan succesverhalen. Ik probeer daarom elke keer mijzelf opnieuw uit te vinden, ik ga op zoek naar mijn ongemakkelijke kanten. Jonathan Franzen heeft eens beschreven hoe hij tijdens het schrijven van The Corrections tot de conclusie kwam dat hij zijn vrouw moest verlaten. Zover moet je durven gaan.


'Daarom zijn mijn voorstellingen vaak ook een vorm van verkenning. Al dringt de werkelijkheid zich soms ook gewoon op. De titel Micha Wertheim Voor De Grap stond al vast toen bij mijn voorstelling in Roermond een deel van de zaal woedend wegliep, er ontstond een nationale rel over de vraag of ik te ver was gegaan. Op die manier vecht de werkelijkheid zich de voorstelling in. Dat had ik van tevoren nooit kunnen bedenken.'


'Er zijn veel soorten van lachen. Ik ben er op het podium niet heel erg mee bezig, maar je registreert het wel. De makkelijkste is als je iemand uit het publiek pakt: 'Hé, wat een gek jasje!' Lachen om een ander is vooral ook opluchting dat je zelf niet aan de beurt bent. Dan heb je de slappe lach, soms kan één iemand de hele zaal aansteken. Je hebt een te harde lach, als ik bijvoorbeeld een mop over Joden maak en mensen denken, het is Micha, nu mag ik lachen. En je hebt de lach die je lacht ondanks jezelf, omdat je in de war bent. Dat is de mooiste. Als mensen zo lachen dat ze de beheersing kwijt zijn.


'Ik kreeg laatst een mailtje van een befaamde kunstjournalist, die over serieuze kunst schrijft en alleen toneel bezoekt. Hij vond mijn voorstelling mooi maar was erg in de war geraakt van het feit dat mensen om hem heen soms eerder of harder moesten lachen. Want dat is de lach ook: de grote equalizer. Een conceptueel schilderij kan je nog proberen uit te leggen, of je doet of je het snapt. Een grap niet. Geen wonder dat sommige kunstcritici zich door humor bedreigd voelen.


'Terwijl volgens mij satire de kern van alle kunst vormt. Kunst die zichzelf te serieus neemt, die mensen wil verheffen, dat is religie. Het Stedelijk Museum hangt er vol mee. Het is een kerk, en de tekstbordjes met cultuurwetenschappelijk jargon zijn een vorm van theologie.


'Lachen is, schrijft Freud, het moment dat we ons ervan bewust worden dat we primitieve wezens zijn. Dat alles waarin wij ons dachten te onderscheiden van de dieren, een flinterdun laagje vernis is. Seks, lachen, dat zijn dierlijke oerkrachten, bijna een fysieke ontlading. Humor is een belangrijke uitlaatklep. We moeten stoom kunnen afblazen, bij cabaret, carnaval en kunst.


'Voor een grappenmaker is vrijheid van meningsuiting, hoe wee dat begrip ook mag klinken, heel belangrijk. Aan een grap zitten geen grenzen. Je mag mijn grappen niet leuk vinden, je mag weglopen, zoals in Roermond. Maar je mag nooit zeggen dat ik die grap niet mag maken. Als je dat verbiedt, ontneem je jezelf de kans om te onderzoeken waar het vastzit, de vinger op de zere plek te leggen, opnieuw naar jezelf te kijken. De vrijheid om in je hoofd soms een grens over te gaan is cruciaal.'


CV Micha Wertheim

Micha Wertheim, geboren in Groningen (1972), studeerde cultuurwetenschappen in Maastricht en schreef columns voor Spijkers Met Koppen, DAG, nrc.next, De Avonden en sinds 2009 voor Vrij Nederland. In 1998 sloot hij zich aan bij Comedytrain, in 2004 won hij het Leids Cabaret Festival. Om de twee jaar komt hij met een nieuw programma. Tot 3 mei toert hij met Micha Wertheim Voor Je Het Weet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden