Ter RedactieGrootgrondbezitters

‘Dat boerenprotest van de afgelopen tijd is een voorproefje van wat ons te wachten staat’

Een thema dat zich letterlijk onder onze voeten afspeelt, is makkelijk over het hoofd te zien. Datachef Xander van Uffelen en verslaggever Mac van Dinther over waarom hun onderzoek naar het grootgrondbezit van Nederland juist zo’n essentieel onderwerp is.

Verslaggever Mac van DintherBeeld Eva Faché

Duizend hectare kostbare grond vlakbij de stad Utrecht. Lege velden die leken te smeken om een nieuwe bestemming, die maar niet kwam. Niet omdat er te weinig animo voor was, maar veel te veel. Het perfecte voorbeeld van de stille strijd die in Nederland woedt over de beschikbare ruimte, vond verslaggever Mac van Dinther in Rijnenburg.

Dagenlang liep Van Dinther in het gebied rond en sprak tientallen betrokkenen over het gebied – van ambtenaren tot projectontwikkelaars en particulieren. Een beter voorbeeld had hij zich achteraf niet kunnen wensen. ‘Hier is heel goed te zien welke belangenconflicten er spelen bij de indeling van zo’n stuk grond’, zegt Van Dinther. ‘We willen van alles, maar wat is nou de beste keuze? Moeten er windmolens en zonnepanelen komen, of huizen, of nieuw natuurgebied? En wie bepaalt dat?’

Het verhaal over Rijnenburg en meer artikelen volgen uit een nieuw onderzoeksproject van de Volkskrant dat draait om de vraag: wie bezit de grond van Nederland? Van Dinther werkt als verslaggever nauw samen met het datateam onder leiding van chef datajournalistiek Xander van Uffelen, net als redacteuren Marc van den Eerenbeemt en Tom Kreling, die de verhalen over het – verrassende omvangrijke – grondbezit van de adel in Nederland schrijven.

Het project vloeide voort uit een eerder onderzoek naar huizenbezitters in Nederland, eind 2019. Het team realiseerde zich dat huizenbezit maar een deel van het antwoord was van wie Nederland in handen heeft.

‘We zagen dat de grote politieke thema’s zoals duurzaamheid en het woningtekort sterk afhangen van de ruimte die ervoor beschikbaar kan worden gesteld’, zegt Van Uffelen. ‘Extra windmolens, zonnepanelen, huizen, bos – bij vrijwel alle grote plannen heb je grond nodig om op te bouwen. En grond is in Nederland een schaars goed. Dat riep bij ons de vraag op: wat weten we eigenlijk van grondbezit? Wie bezit het meeste en in welke gebieden? Daar blijkt maar heel weinig openbare informatie over te zijn.’

Die kennis ligt bij Het Kadaster, de overheidsorganisatie die Nederland in kaart brengt. De redactie betaalde voor een lijst van alle stukken grond met de namen van de geregistreerde eigenaren. In samenspraak met de redactie is die lijst opgeschoond en uitgesplitst om de juist analyses te kunnen uitvoeren. Achter sommige verschillende bedrijfsnamen zat bijvoorbeeld dezelfde eigenaar, zoals Kampereiland BV, dat geheel eigendom bleek te zijn van de gemeente Kampen. Ook koos de redactie om bebouwde grond en bijvoorbeeld watergebied buiten beschouwing te laten. Van Uffelen: ‘Aan bebouwde grond ga je niets meer veranderen, dus dat is niet zo spannend. We wilden kijken naar de eigenaren van het land dat nog te verdelen is.’

De resultaten zijn dit weekend te lezen. Voor de redactie was het in ieder geval een verrassing om te zien hoe versplinterd het grondbezit in Nederland is. En dat, hoewel er zeker een paar grootgrondbezitters te onderscheiden zijn, dit niet betekent dat die partijen ook daadwerkelijk zoveel in de melk te brokkelen hebben. ‘Neem Staatsbosbeheer’, zegt Van Uffelen. ‘Dat is de grootste natuurbezitter van Nederland. Maar ze hebben er nauwelijks wat over te zeggen, want die natuur mag niet worden aangeraakt.’

Wat de lijst benadrukt is dat vrijwel alle strijd voor nieuwe projecten zal gaan om landbouwgrond. Natuurgrond is beschermd, dus als er nieuwe zonneparken, huizen of recreatiegebieden moeten komen, zal dat moeten gebeuren op plekken waar nu boerenland is.

Verslaggever Mac van DintherBeeld Eva Faché

‘Dus dat boerenprotest dat we de afgelopen tijd gezien hebben’, zegt Van Dinther, ‘is pas een voorproefje geweest van wat ons te wachten staat.’ Als verslaggever natuur en klimaat ziet hij al langer overal tekenen van de strijd tussen landbouw en andere toepassingen, zoals woningbouw en windmolenparken. ‘Je hoeft maar de krant open te slaan en er is ergens een ruzie over hoe grond wordt gebruikt – windmolens die het zicht blokkeren, boeren die klagen omdat ze niet kunnen werken omdat ze dichtbij natuurgebied zitten. Overal zie je dat het wringt.’

Spel op de lange baan

Het is het type onderwerp dat niet urgent voelt: geen spectaculaire plotselinge ontwikkelingen, maar een spel op de lange baan. Het is voor een krant makkelijker om zo’n project voor zich uit te schuiven temidden van een internationale crisis die zich elke dag aan lezers opdringt. Maar dat zou ontzettend zonde zijn, vindt Van Uffelen. ‘In aanloop naar de verkiezingen in maart zal het steeds vaker gaan over duurzame energie, landbouw, woningbouw. Dit is van belang in bijna alle grote politieke thema’s die nu spelen. Dan moet je als krant niet wachten tot deze crisis is uitgewoed.’

Van Dinther observeert dat de conflicten over grond steeds worden gestuurd door maatschappelijke ontwikkelingen. ‘Een aantal jaar geleden ging de discussie over klimaatverandering sterk tellen, inmiddels verandert de koers weer vanwege het schreeuwend woningtekort. De verschillende belangen concurreren met elkaar en dat wordt alleen maar erger naarmate die ruimte steeds schaarser wordt.’ Daarom is dit project zo nodig, denkt hij, om een discussie aan te zwengelen. ‘Ik hoop dat er bij de politiek een besef doorbreekt: is het wel slim hoe we nu doen?’

Lees meer over grootgrondbezitters
Extra woningen, natuur, landbouw of toch duurzame energieopwekking? Grootgrondbezitters hebben een doorslaggevende stem bij het toekomstige gebruik van de schaarse ruimte in Nederland. Ontdek hier wie de grootste grondbezitters zijn en hoe groot hun land is, vergeleken met je eigen tuin of woonwijk.

De grootste particuliere grootgrondbezitter van Nederland is een vrouw van 81 uit Drenthe. Wie is deze Magreta Moret-Wessels Boer die er alles aan doet haar 2.246 hectare grond in de vier noordelijke provincies intact te houden?

Koning Willem-Alexander staat op plek 263 van grootgrondbezitters in Nederland. Hij dankt dit aan landgoed de Horsten bij Wassenaar. De exploitatie ervan is duur. En dus staat de deur open voor nieuwe bewoners die in een rijksmonument willen wonen. Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden