Das Pop

In zijn luisterboek Electrifying Berlijn, dat deze week verschijnt, vertelt Leo Blokhuis over de rijke muziekgeschiedenis van de Duitse hoofdstad.V vroeg hem naar plekken die er toe doen.

Wie mocht denken dat de muzikale bril van 'popprofessor' Leo Blokhuis altijd naar het Angelsaksische westen is gericht, vergist zich deerlijk. Hij kijkt ook graag naar het oosten, naar Duitsland. Al jong kwam de hij bij de oosterburen, als er weer een vakantie in de Bondsrepubliek Duitsland gevierd moest worden.


'Mijn vader was dominee, hij bewonderde Maarten Luther mateloos. Hij kon getriggerd worden door een plaatsnaam op een verkeersbord of een kerktoren boven glooiende korenvelden. Elk excuus om de Autobahn te verlaten greep hij aan om een B-weg te nemen en verhalen te vertellen.'


Muziek was er tijdens die ritjes nauwelijks. 'Naast de onvermijdelijke kerkkoren, organisten en Mantovani-achtige strijkorkestjes druppelde er een enkele Duitstalige plaat ons systeem in. Heino en de Fischer Chöre, voor als het gezellig werd.'


Van de serieuze lokale popmuziek had de jonge Leo nauwelijks weet, in die jaren. Ja, hij luisterde als 13-jarige in 1975 al naar het fameuze nummer Autobahn van Kraftwerk. 'Dat was héél wat anders dan de schlagers die ik regelmatig hoorde, maar toch was het onmiskenbaar Duits.' De 23 minuten durende elpeeversie was hem overigens wel wat te gortig, 'vier minuten, dat ging nog net'.


In zijn luisterboek Electrifying Berlijn, dat deze week verschijnt, neemt Blokhuis de luisteraar mee naar het Berlijn van de jaren twintig, naar de stad van Brecht en Weill, we ontmoeten de dwarse Swing Jugend, die tijdens de nazitijd afgeranseld werden door de Gestapo.


Blokhuis blijft lang stilstaan bij de krautrock, hij neemt ons mee naar de vreemde Kosmische muziek die in club Zodiac gespeeld werd. We gaan de stad ook een stukje uit, naar Filmstudio Babelsberg, naar de plek waar Marlene Dietrich ooit als een blauwe engel zong. We duiken de kelders in waar de techno werd en wordt gespeeld: 'Berlijn is de hipste technohoofdstad van de wereld'.


En dan is daar natuurlijk David Bowie, er is geen ontkomen aan. De Britse artiest, die eind jaren zeventig samen met Iggy Pop een tijdlang in Berlijn woonde - adres Hauptstrasse 155 - is voor Blokhuis een sleutelfiguur. Bowie bracht hoogstpersoonlijk de Duitse (pop)muziek de tienerkamer van Blokhuis binnen. Startpunt: de elpee Heroes die Blokhuis als 16-jarige in handen kreeg. 'Ik was daarvoor altijd een koper van singles geweest, maar dit was een echte plaat.' En wat voor een! De dreiging van het titelnummer, de donkerte, 'geweldig'.


Muziek die doordendert als een dieseltrein, met een muur van gitaargeluid en Fripps rondzingende sololijn die het hele nummer doorgaat, Eno's synthesizer die aanzwelt naarmate het nummer vordert en Bowie zelf die zingt, eerst dichtbij en intiem, uiteindelijk groots en bijna wanhopig.'


Niet alleen het titelnummer Heroes boeide hem, ook de andere, 'in mijn tieneroren soms wat absurd klinkende nummers' van het legendarische album namen hem in een houdgreep. Bowie was, zo leerde Blokhuis al luisterend en speurend, enorm beïnvloed door Duitse bands als Cluster, Can, Tangerine Dream, Neu! en - daar zijn ze weer - Kraftwerk. Muziek die in het westen gerangschikt wordt als krautrock. Het is een omschrijving die Blokhuis haat. 'Ik spreek liever van kosmische muziek.'


'Opvallend aan veel kosmische muziek is de strak doorlopende beat, een straffe vierkwartsmaat die door de Duitsers Motorik wordt genoemd. Het mist de backbeat, die rock 'n' roll swingend maakt. Het komt allemaal wat mechanisch over, maar een band als Kraftwerk zoekt dat juist. De band gaat niet uit van de tegenstelling tussen mens en techniek, maar vindt juist de overeenkomsten.'


1 Zodiac-Club, Hallesches Ufer 32


'Dat is de plek waar aan het eind van de jaren zestig de zogenoemde Krautrock ontstond. Waren de bandjes in Nederland in die tijd gericht op de Angelsaksische wereld, de nieuwe lichting Duitse muzikanten had niets met de muziek die daar gemaakt werd. Pionier en oprichter van de Zodiac-club Hans-Joachim Roedelius vond Elvis Presley zelfs een schlagerzanger. 'Stomme teksten, stomme melodieën en zijn muziek had niks met de politiek, niks met ons leven te maken.' Een man als Roedelius vond zijn inspiratie eerder in de jazz uit het levendige Berlijn van vóór zijn tijd. Anno nu is de Zodiac-club een keurig koffiehuis, maar aan het eind van de jaren zestig werd hier uiterst experimentele muziek gemaakt. Klaus Schulze, Tangerine Dream, Cluster, Amon Düül, dat werk. Muziek met een vrije muzikale benadering, de consequente weigering om de muziek aan een te makkelijke liedjesstructuur te onderwerpen en de tomeloze drang tot experimenteren. Je moest er wel van houden, het werd je niet gemakkelijk gemaakt. Toen de Britse acteur David Niven ooit naar zijn mening over dit type muziek werd gevraagd, antwoordde hij:'Geweldig, ik wist alleen niet dat het muziek was.'


2 Das Theater am Schiffbauerdamm


'Dit theater bevindt zich aan de Bertolt-Brecht-Platz. Er staat ook een standbeeld van de grote Duitse componist voor de deur.Brecht arriveerde halverwege de jaren twintig in Berlijn, hij was overtuigd communist. Hij schreef vooral stukken voor het theater en groeide uit tot de grootste van zijn tijd, samen met de jonge componist Kurt Weill. Met z'n tweeën schreven zij Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny, een bittere aanklacht tegen het kapitalisme waarin en passant ook werd afgerekend met een klassiek godsbeeld van een opperwezen dat de problemen van mensen oplost. Ook het andere beroemde werk van de twee, Die Dreigroschenoper, stelde kritische vragen aan het Westerse systeem: wie is een grotere boef, degene die een bank berooft of degene die er een opricht? De muziek van het duo is doorspekt met jazz, op dat moment zo populair in Berlijn, maar toch ook zo Duits. Dat had te maken met het feit dat Weill en Brecht geen van beiden het echte Amerika kenden. Weill zei daar later over: 'Voor elke tijd en elk deel van de wereld is er een plaats waar mensen over fantaseren. In Mozarts tijd was dat Turkije, voor Shakespeare Italië en voor ons was het Amerika.'


3 Hansa-Tonstudios, Köthener Straße 38


'Een heilige plek, want hier nam Bowie zijn beroemde album Heroes op. Dat is een echte sleutelplaat binnen de popmuziek, die bovendien is doordesemd met invloeden uit de Duitse moderne muziek. Het gebouw stond ten tijde van de Muur in een vrij lege vlakte, vanuit sommige ramen had je zicht op die Muur. Het titelnummer gaat over een verboden liefde in de schaduw van de Muur. Bowie zag regelmatig onder de wachttoren op een bankje een stel in innige omarming zoenen. Pas in 2003 kon Bowie de identiteit van het stel prijsgeven: het was zijn producer Toni Visconti die scharrelde met één van de achtergrondzangeressen, Antonia Maaß. David moest hun namen stilhouden omdat Visconti in die tijd nog getrouwd was met zangeres Mary Hopkin. Bowie kreeg voor Heroes niet alleen hulp van producer Visconti en toetsenist Brian Eno, maar ook van King Crimson-gitarist Robert Fripp. Bowie eerde zijn helden uit de Duitse Kosmische muziek op dit album. Het nummer V-2 Schneider is een hommage aan Florian Schneider van Kraftwerk, Heroes is een knipoog in de richting van het nummer Hero van de groep Neu!'


4 Filmstudio Babelsberg


'Berlijn heeft al vroeg een reputatie als het om de filmindustrie gaat. De film Metropolis, met indertijd spectaculaire special effects, maakte in 1927 veel indruk. In 1930 werd hier ook de speelfilm Der Blaue Engel geproduceerd. De film vertelt het verhaal van een gymnasiumdocent die valt voor cabaretzangeres Lola-Lola. De docent eindigt als trieste clown in Lola's cabaret, die uiteindelijk knettergek wordt. Veel Duitsers zien in het verval van de docent een parallel met het vooroorlogse Duitsland. De film maakte Marlene Dietrich, die Lola-Lola speelde, tot een internationale ster en haar lied Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestelt, werd al snel vertaald naar Falling in Love Again (Can't Help It). Billy Holiday zong het, Doris Day, Sammy Davis Jr., en het stond in 1962 op de setlist van The Beatles, toen zij in Hamburg speelden. Babelsberg is nog als studio in gebruik. Quentin Tarantino nam er in 2008 Inglourious Basterds op.'


5 Der Bahnhof Zoo, Hardenbergplatz


'Moet er ook in. De beelden van de film Christiane F. - Wir Kinder vom Bahnhof Zoo kleurden mijn blik op de stad. De film uit 1981 vertelt het verhaal van Christiane Felscherinow, een meisje uit een van de arme wijken van de stad. Als 12-jarige raakt ze verzeild in het liederlijke uitgaanscircuit van Berlijn en belandt een jaar later via lsd en heroïne in de prostitutie. Het is een beklemmende film over de roekeloze, donkere kant van de stad. De soundtrack van de film is van David Bowie, die zelf ook in de film verschijnt. Bahnhof Zoo, waar in de jaren zeventig de hoertjes rondhingen. Het is ook overdag niet moeilijk een voorstelling te maken van een troosteloze nacht rond het station.'


6 Club Dschungel, Nürnberger Straße 53


'De Berlijnse versie van de Studio 54 in New York. De club is er niet meer, het is nu Hotel Ellington. Bekend omdat, daar heb je hem weer, David Bowie hier tijdens zijn Berlijnse jaren veel rondhing. Bowie had in die jaren wat met de Nederlandse travestiet Romy Haag. Die bezat ook een club: Chez Romy Haag, waar Bowie ook regelmatig kwam. In die tijd wipte Bowie trouwens ook vaak de grens bij Checkpoint Charlie om te lunchen bij Restaurant Ganymad, pal naast het theater waar het Berliner Ensemble Brechts de toneelwerken levend houdt. Wat ik ook aan Club Dschungel mooi vind: Josephine Baker trad er aan het eind van de jaren twintig ook al op. Berlijn was toen een zeer levendige stad. Hedonistisch. De Weimarrepubliek stond er slecht voor. Er was weinig reden tot vrolijkheid, het geld was niks meer waard. Crisis, maar het was ook dansen op de vulkaan. Er heerste een bijna maniakale feeststemming. Pluk de dag en reken zo weinig mogelijk op morgen. We weten natuurlijk allemaal wat er daarna kwam.'


7 Der Tresor


'Een van de bekendste technoclubs ter wereld. Eerst, in 1991, aan de Leipziger Straße 126-128, inmiddels aan Köpenicker Strasse 70 gelegen. Wat Kingston is voor de reggae, is Berlijn voor de techno. Direct na de val van de Muur groeide Berlijn uit tot het paradijs van de feestvierende bastaardkinderen van de kosmische muziek, de techno. De bescheiden scene in West-Berlijn had ineens een hele stad te veroveren. De jongeren wilden feesten en daar was plek voor. In het oosten stonden veel lege gebouwen, de plaatsen waar illegale dancefeesten gegeven konden worden waren niet te tellen. Tresor was lang illegaal, maar elke taxichauffeur kon je er naartoe brengen zonder dat je een adres hoefde op te geven. Inmiddels is het allemaal legaal, maar de aantrekkingskracht van de clubs blijft enorm. Het publiek en ook de muzikanten worden als door een magneet naar de stad getrokken. De technojongens die ik op mijn muziekavonden tegenkom, zeggen het allemaal: Qua techno is Berlijn de hipste stad ter wereld.'


Credit: Professor of pop

Leo Blokhuis (51) is Nederlands bekendste 'popprofessor'. Hij schrijft en praat al een leven lang over muziek in uiteenlopende tijdschriften en radio- en tv-programma's. Bij het grote publiek is hij vooral bekend dankzij zijn optreden sinds 2002 als jurylid/verhalenverteller bij Top 2000 à Go-Go dat hij samen met Matthijs van Nieuwkerk maakt.


Credit: Cadeau voor het oor

Ter promotie van het luisterboek wordt deze week voor de negende keer de Week van het Luisterboek georganiseerd. Ter ere daarvan verschijnt het door Leo Blokhuis ingesproken 'luistergeschenk' Electrifying Berlijn. Iedereen die deze week minimaal 9,95 euro besteedt aan een (luister)boek, krijgt het schijfje mee. Het luistergeschenk is een hoorcollege over de Duitse populaire muziek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden