Dartel randje

Vlotten bouwen, balletvoorstellingen zien; festivalgangers komen allang niet meer uitsluitend om van muziek te genieten. Alles voor de 'unieke sfeer', of is de randprogrammering doorgeslagen?

Dertig 30-minners vullen een krappe tent op het Lentekabinet, een festival in natuurgebied 't Twiske bij Amsterdam waar zaterdag vooral dj's hun opwachting maakten. De plek moet doorgaan voor 'een soort gentlemen's club met whisky en sigaren,' zoals Thomas Martojo van organisatie Dekmantel het eerder in nrc.next aankondigde. De festivalwebsite beloofde aanvullend 'rokerige luxe, opgezet wild, jouw eigen persoonlijke fictieverhaal, dromen, hoop en een uitweg'. De Correspondent-oprichter Rob Wijnberg staat op het podium en noemt het 'de vreemdste tent waar ik ooit een praatje heb gehouden. En ook de warmste. En met publiek van wie ik de meeste mensen ken.' Samen met Rutger Bregman, Radio Romantiek en literair tijdschrift Das Magazin verzorgt Wijnberg een inhoudelijke aanvulling op het muzikale programma. Met de techno van de Duitser Efdemin binnen gehoorsafstand praat hij over onze nostalgische hang naar vroeger en hoe nieuwsmedia die hang faciliteren.


De doorgewinterde festivalganger trekt er zijn wenkbrauwen niet meer over op. Die is de laatste jaren gewend geraakt aan vuurspuwers tegen een achtergrond van graffiti, neonhoepelen, 'silent comedy', waaiers knutselen, zonnebrillen versieren, live getekende gedichten en 'kaasplankjes waar je 'Cheezus' tegen zegt' - dit en meer komend weekeinde op het eendaagse Free Your Mind-festival in Arnhem.


Organisaties profileren zich gretig met kunst, cultuur en creativiteit. Ga je voor de artiesten, krijg je er bijna vanzelfsprekend allerlei randverschijnselen bij van verdiepende, ludieke of culinaire aard. Maar waarom? Wat levert het op? En welke wilde danser zit op wijze woorden van Rob Wijnberg of Rutger Bregman te wachten?


Nee, vast niet álle bezoekers staan erom te springen, zegt Casper Tielrooij van Dekmantel, de organisatie achter het Lentekabinet, dat zaterdag werd gehouden. De meeste bezoekers komen in de eerste plaats voor Dixon, Omar S, Theo Parrish of Efdemin. Maar het publiek van het Lentekabinet laat zich graag verrassen door kunst en cultuur, gelooft hij. Dus stelde EYE-programmeur Ronald Simons een compilatie samen van cultfilms uit alle hoeken van de wereld en leverde fotografiemuseum FOAM een installatie van Ruth van Beek. De Correspondent is partner van het dancefestival, dat Dekmantel liever geen dancefestival noemt. Omdat het méér is dan dat.


Dekmantel mikt op 'een breed geïnteresseerd publiek dat behoefte heeft aan een verdiepend programma', zegt Tielrooij. 'Deze mensen willen ontdekken en op andere manieren geprikkeld worden dan alleen door muziek, zonder dat we ze direct zware kost voorschotelen.'


Vroeger was het een stuk overzichtelijker. Hield je van bands, dan ging je naar Pinkpop. Was je meer van de house en de techno, dan kon je naar Dance Valley. Voor hardcore moest je in de jaren negentig nog op Mysteryland zijn. Tegenwoordig valt elk weekeinde uit over het land verspreide, gevarieerde buitenfestivals te kiezen en op ieder affiche staan min of meer dezelfde namen van artiesten die ook in clubs en popzalen spelen.


Vooropgesteld: sinds festivalheugenis zijn er onder festivalbezoekers mensen die de line-up bijzaak vinden. Ze kopen hun kaartje voor er ook maar één naam is bekendgemaakt, vanwege 'de unieke sfeer': een onvergelijkbare feeststemming die in de lucht hangt, in onderbuiken zit en zich niet een-twee-drie laat navertellen aan de hand van superlatieven. Je had erbij moeten zijn.


Nu festivals volop met elkaar moeten concurreren, is 'de unieke sfeer' een van de belangrijkste acts. 'Totaalbeleving is een vervelend woord geworden', zegt woordvoerder Bente Bollmann van Lowlands. Sinds de eerste editie biedt organisatie Mojo een breed programma aan. Naast bands en dj's zijn er theateroptredens, cabaret, dans, politiek en wetenschap, lesjes tai chi en is er ook een sauna.


'Wij noemen het geen randprogramma', zegt Bollmann. 'Dat klinkt toch alsof het er een beetje bij bungelt. Het is op Lowlands een volwaardig onderdeel, met eigen tenten. Ik noem het liever het non-muzikale programma.'


Volgens hem is het zeker niet alleen het festival, maar ook de bezoeker die er behoefte aan heeft. 'Bij ons zijn geen dagtickets verkrijgbaar, waardoor de meeste mensen er drie dagen zijn. Op vrijdag rennen ze nog van band naar band, maar op zaterdag en zondag komt er wat meer rust in de benen. Dan is het leuk om even bij te tanken bij een optreden van Het Nationale Ballet, waar je misschien normaal niet heen zou gaan. Daarom vinden gerenommeerde dans- en theatergezelschappen het zelf ook interessant op Lowlands te spelen: ze bereiken een nieuw publiek. De Juliet-tent zit bij zo'n show helemaal vol.'


Op het deze zomer voor het eerst gehouden Down the Rabbit Hole, ook uit de koker van Mojo, is interactiviteit belangrijk. Zo wordt met het publiek aan een enorme toren gebouwd en er wordt een vlot gefabriceerd om het meer op te gaan. 'Mensen die het leuk vinden om bij te dragen aan het festival, kunnen dat', zegt Bollmann.


'Je bent zelf aan zet, dus draai je plaatje, kook je potje, bouw je vlotje, hip je hopje. We gaan eruit en we gaan los. Verantwoord feesten doen we sowieso, we keep it green & clean', vult de website aan. De omschrijving van het festival leest als een persoonlijkheidsschets - alles om het een filosofie en een smoelwerk te geven.


Het de laatste jaren steevast uitverkochte Solar Weekend gooit het volledig over de 'samen bouwen'-boeg. In de aanloop naar het festival kunnen creatieve collectieven zich aanmelden met een concept dat ze op het terrein aan de Maasplassen in Roermond willen uitvoeren. Valt het plan in de smaak, dan krijgen ze een plek en budget. Voor komende editie werken ongeveer duizend mensen aan honderd projecten. Vanuit organisatie Extrema houden twee mensen zich het hele jaar door fulltime met de begeleiding bezig.


'We willen een platform bieden aan creatieve collectieven', zegt directeur Marcel Mingers. 'Je zou kunnen zeggen dat wat je elders het randprogramma noemt, bij ons het hoofdprogramma vormt. Daardoor is het niet nodig met grote namen te komen. Je publiek laten meedenken en meebouwen is veel bepalender voor de sfeer. Het lukt zo ook de doelgroep te bereiken: de creatieven die meedoen, brengen allemaal vrienden mee.'


Een voorbeeld van zo'n groep is de Ladyboyz, een vriendenclub van tien jongens uit Eindhoven. Hun eerste bijdrage aan Solar stelde niet veel voor, vertelt Tom Loois. 'We hadden gehoord dat je een week gratis kon zuipen en eten als je bijdroeg aan het festival. We wilden zo min mogelijk verantwoordelijkheid.' Een jaar later kwamen ze met Bedminton: twee bedden op wieltjes met een net ertussen. Spelen maar.


Het werd een groot succes. 'Het gaf een machtig en trots gevoel dat we door mee te werken ook echt déél werden van het festival. We hebben zo veel lieve mensen ontmoet met wie we de beste tijd hebben gehad, zonder dat er een dj aan te pas kwam. Op een gegeven moment stonden een paar honderd man bij ons te dansen. Ik heb het idee dat er behoefte is aan zo'n ongecompliceerde sfeer, aan plekken waar het écht gezellig is. Wanneer je naar een artiest gaat, kan het goed of slecht zijn, maar je wordt nooit echt verrast.'


Ook merken en bedrijven hebben ontdekt dat je met een ludiek concept de op festivals voor het grijpen liggende doelgroep kunt bereiken. Jägermeister stond vorige zomer op dancefestivals met de bejaardenbingo, de Ladyboyz sloten een sponsordeal met Bavaria. Met hun projecten stonden ze al op Paaspop en Mysteryland. Ze krijgen geregeld aanbiedingen van kroegen en clubs. De markt voor collectieven is gegroeid, concludeert Mingers van Extrema. 'Festivals zijn concepten geworden waarbinnen van alles mogelijk is.'


Die ontwikkeling leidt ook tot tegenreacties. 'Het fenomeen randprogrammering is uit de hand gelopen', stelt Aziz Yagoub. De eigenaar van cultuurpodium Perron in Rotterdam organiseert eind juni Expedition in het Bergse Bos. 'Volgens mij vindt het zijn oorsprong in subsidieaanvragen. Wie geld wil, moet aantonen geen pillenslikdancefeest te zijn. Dat kan door verdieping te bieden, samenwerkingen aan te gaan met creatieve collectieven en kunstenaars een podium te geven.'


Sommige organisaties past die jas goed. 'Ze stoppen veel geld en energie in een aansprekend kunst- en cultuurprogramma dat het vermelden waard is. Lowlands en Motel Mozaïque hebben het bijvoorbeeld echt in het dna zitten', zegt Yagoub. 'Bij sommige andere festivals is het gekunsteld, lijkt het meer meegaan met de hype.'


Voor zijn Expedition pakt hij het anders aan. 'Geen randprogramma. Geen kunst. Geen cultuur. Wel hamburgers en friet', luidt de zelfpromotie op Facebook, gevolgd door namen die techno, disco- en house-adepten aanspreken: Carl Craig, John Talabot, Marcellus Pittman, Legowelt, I-F en Metro Area.


Yagoub: 'Wij weten dondersgoed dat onze bezoekers vooral komen voor lekker weer en een dagje dansen op een mooi veld. Daarom brengen we het terug naar de basis.' Rotterdams nuchter, noemt hij dat. Wat niet wil zeggen dat er helemaal niks in de marge gebeurt. 'Misschien staat er wel een percussieband te drummen bij de ingang', zegt Yagoub. 'Maar de rode draad is muziek, de rest is extra. Dat hoeft naar mijn idee niet te worden aangekondigd.'


Hij is ervan overtuigd dat het mogelijk is je 'zonder poespas' van de concurrentie te onderscheiden.'Door zo duidelijk te stellen dat we geen randprogramma hebben, maken we nu juist een verschil. Ik ben er de laatste weken veel op aangesproken.'


Uiteindelijk zijn het de bezoekers die een festival sfeer bezorgen, benadrukt Bollmann van Mojo. 'Zonder zweverig te willen klinken: wij faciliteren alleen maar.' Aan het massale aanroepen van een zekere zoekgeraakte 'Theóóó!' op de Lowlands-editie van 2004 worden nog steeds herinneringen opgehaald. Net zo gedenkwaardig: het sinaasappelgevecht in 1996, de spontaan gehouden afterparty bij de HEMA-campingwinkel in 2011 en het watergevecht in 2012. Bollmann: 'Met de dingen die bovenaan staan in de toptien van de meest legendarische Lowlands-momenten hadden wij als organisatie niks te maken. Die gebeurden gewoon.'

Magneetbar

Ontstaan bij kunstenaarsdorp Ruigoord en als onderdeel van het randprogramma groot geworden op Lowlands: de Magneetbar zwol op tot het Magneetfestival. Deze zomer vindt de vierde editie plaats op het Amsterdamse Zeeburgereiland. Op Lowlands begon de Magneetbar in 2006 als geheime place to be waar het verklede publiek kon optreden in ruil voor bier en waar bekende artiesten verrassingsoptredens gaven. Daarna kreeg de bar tot 2009 een eigen circustent. Het festival heeft dezelfde pijler: het publiek is de artiest. Via een internetplatform kan iedereen ideeën lanceren voor de line-up.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden