Dappere pageturner

Geleerden zijn net mensen, als het zo uitkomt bedonderen ze de boel. Maar hoe vaak?

Frank van Kolfschooten: Ontspoorde wetenschap

Uitgeverij de Kring; 320 pagina's. € 19,95.

Bijna twintig jaar geleden, in 1993, schreef de Amsterdamse wetenschapsjournalist Frank van Kolfschooten zo'n 500 hoogleraren een brief met de vraag of ze gevallen kenden van wetenschapsfraude, van plagiaat tot verzonnen gegevens. Een huzarenklus, zeker omdat e-mail nog moest worden uitgevonden. Maar de uitkomst, vastgelegd in het boek Valse vooruitgang, was helder: ook in Nederland komt wetenschapsfraude voor. Hoeveel wist Van Kolfschooten niet, daarvoor ontbraken de statistieken. Wel duidelijk was dat de wetenschapswereld er niet erg op gespitst was.

Maar dat was toen. Anno 2012 zit de schrik er na een aantal pijnlijk spraakmakende affaires (Stapel, Smeesters, Poldermans) goed in. Reden voor Van Kolfschooten voor een herhaling van zetten, maar met hedendaagse middelen. Nu deed hij meer dan 8.200 e-mails de deur uit naar actieve wetenschappers, met een lawine aan informatie en tips als resultaat. Alleen al het feit dat hij die voor Ontspoorde wetenschap allemaal nauwgezet doorwerkte, dwingt bewondering af. Van Kolfschooten gaat nergens over een nacht ijs.

En dat kan in veel gevallen ook niet, blijkt uit zijn afhandeling van 15 van de meer dan 35 fraudezaken van 2005 die hij verzamelde, waaronder de Stapel-fraude. Hij probeert ieder geval opnieuw betrokkenen te bereiken en te bevragen en krijgt in heel wat gevallen forse tegenwind, tot aan de Raad voor Journalistiek toe of zelfs juridische stappen in het vooruitzicht. Behalve eindeloos monnikenwerk, is Ontspoorde wetenschap zo ook een dapper boek.

In een enkel geval heeft het inmiddels ook autoriteiten tot nader onderzoek aangezet. Zo bekijkt de VU het werk van emeritus-antropoloog Mart Bax, die mogelijk religieuze dorpsrituelen in Brabant uit zijn duim zoog. Veel van de andere zaken die Van Kolfschooten rapporteert, waren tot nog toe achter de schermen wel bekend - vaak door tussenkomst van universitaire vertrouwenscommissies en het landelijk orgaan wetenschappelijke integriteit, het LOWI. Die handelen samen per jaar vijf gevallen van wangedrag af, schat Van Kolfschooten. Hoeveel het werkelijk voorkomt, weet nog steeds niemand, herhaalt hij zijn conclusies uit 1993.

Van Kolfschootens nieuws zit vaak in de afloop van zaken die ooit in de publiciteit kwamen.

Chemicus Henk Buck, wiens remedie tegen aids in 1990 geen wereldnieuws maar een fantasie bleek, en wiens mede-auteur Jaap Goudsmit nog altijd weigert er iets over te zeggen. De affaire rond psycholoog Diekstra, die in de jaren negentig lappen tekst van anderen leek over te schrijven, maar zich nu verweert dat het om een samenwerking met een Amerikaanse mede-auteur ging. Bovendien blijkt hij in Utrecht op de loonlijst te staan als hoogleraar aan de Roosevelt Academy in Vlissingen, terwijl hij formeel geen hoogleraar is.

Of de Tilburgse rector die uitlegt waarom hij psycholoog Margriet Sitskoorn tot hoogleraar benoemde, terwijl ze overduidelijk plagiaat had gepleegd: haar morele gezag was 'niet voor het leven' aangetast.

Gezien de neiging van de academische wereld om wetenschappelijk wangedrag liefst in eigen kring af te handelen, is Van Kolfschootens boek een goed ijkpunt voor het publieke denken over wetenschapsfraude. We zijn, concludeert hij, onderhand wel voldoende wakker geschud. Rapporten zijn er inmiddels volgeschreven over wetenschappelijke etiquette, en bijvoorbeeld de noodzaak van centrale opslag van wetenschappelijke data, zodat onderzoekers in het nauw die niet 'toevallig' kwijt kunnen zijn. Nu komt het aan op de naleving.

Maar vanzelf zal dat niet gaan. Van Kolfschootens akkefietjes met universiteiten en instanties als VSNU en KNAW spreken waarschijnlijk boekdelen. Affaires blijken 'per ongeluk' toch niet op de website van fraude-instantie LOWI voor te komen, en verschijnen daar na navraag alsnog. In Groningen blijkt een heel proefschrift overgeschreven van een Eindhovense vakgenoot, maar afgedekt met een erratalijst zo lang als het proefschrift zelf.

Afgezien van het maatschappelijk belang blijkt Ontspoorde wetenschap ook gewoon een ware pageturner, waarom soms zelfs stevig te grinniken valt. Bijvoorbeeld om Nederlandse onderzoekers die ontdekken dat ze ongevraagd als auteur boven researchartikelen uit verre landen blijken te staan. Die vervolgens uit een verknipte versie van hun eerdere eigen werk blijken te bestaan. Nachtmerrie en hilarisch tegelijk.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden