Dansvoorstellingen gemaakt door uitsluitend vrouwen: toeval of tijdsgeest?

We vroegen het vier vrouwelijke choreografen

Veel, heel veel te zien dit seizoen: dansvoorstellingen gemaakt door uitsluitend vrouwen die ook nog eens gaan over wat vrouwen bezighoudt. Toeval of tijdgeest? De Volkskrant vroeg vier choreografen naar hun afwegingen.

Nicole Beutler en Oneka van Schrader. Foto Marie Wanders

De man is in de ban, in de dans. Opvallend veel voorstellingen dit seizoen zijn gemaakt door vrouwelijke choreografen en worden gedanst door een uitsluitend vrouwelijke cast. Nu was de dans natuurlijk altijd al een vrouwenwereld: er zijn veel meer danseressen dan dansers. Uitzondering daarop waren de leidinggevende posities bij grote gezelschappen: die gaan in Nederland pas sinds een jaar of tien vaker naar vrouwen. Zijn de 'all female' dansproducties, in de slipstream van #MeToo, een emancipatiestatement? V sprak vier vrouwelijke choreografen.

Nicole Beutler over Role Model

Nicole Beutler (48) geldt al zo'n 20 jaar als vernieuwer in de Nederlandse dans. Voor de voorstelling Role Model werkt ze met zes vrouwen, allemaal twintigers. Beutler maakt vaker stukken met vrouwen, over vrouwen. Voor 7: Triple Moon (2017) werkte ze met drie generaties danseressen die een ode brachten aan de maangodin, een belangrijk symbool in matriarchale culturen. Dido Dido (2018) gaat over de tragische operaheldin Dido. Ook sampelde Beutler monologen van vrouwelijke theaterpersonages tot een gedanst popconcert en bewerkte ze klassiekers van vrouwelijke collega's als Lucinda Childs en Bianca van Dillen.

Beutler zegt soms in het repetitieproces de lichtere toon van mannelijke dansers te missen ('vrouwen zijn erg zelfkritisch'), maar ze vindt het belangrijk om vrouwen in de schijnwerpers te zetten. 'Nu het patriarchaat, met Trump voorop, zich van zijn slechtste kant toont, is het hoog tijd voor een tegengeluid. Ik vecht niet tegen de man, maar voor de vrouwelijke kracht. Die gaat over verbinden, over zachtheid. Samen met typisch mannelijke eigenschappen - doelgericht, sterk - kan dat van grote meerwaarde zijn. Ieder mens heeft van allebei wat. Zodra je je dat realiseert, heb je een overvloed aan mogelijkheden. Hierover gaat Role Model.'

Nicole Beutler. Foto Marie Wanders

Emancipatie bínnen de dans is niet echt een issue voor Beutler. Vrouwen als zij, bezig in de voorhoede, hebben niet veel te klagen over man-vrouwverhoudingen. 'De salarissen zijn gelijk en het vrouwbeeld is niet lullig. het verschil tussen mannelijke of vrouwelijke rollen is in de dans ook niet zo eenduidig. Wat mannelijk is of vrouwelijk, is in deze discipline vager, en niet alleen omdat veel dansers homo zijn. Dansers zijn bovendien gewend om het lichaam als een instrument te bezien, om niet-erotisch met hun lijf om te gaan.'

Role Model, tournee t/m 24 april.

Cecilia Moisio over I Can See Myself Through Your Eyes

'Mannen laten minder makkelijk het achterste van hun tong zien. Lastig, want ik wil dat mijn dansers hun persoonlijke verhaal in de strijd gooien.' Dat is voor Cecilia Moisio (39) echter niet de belangrijkste reden geregeld voor vrouwen te kiezen. 'Ik choreografeer dicht bij mezelf. Mijn stukken gaan over thema's waar ik tegenaan loop. Logischerwijs zijn dat dus vaak 'vrouwenzaken'.'

Neem de tegenstrijdige verwachtingen waaraan vrouwen moeten voldoen (Juxtapose, 2013 ), de moeder-dochterrelatie (Mum's The Word, 2015) of vrouwelijke seksualiteit in de media (OMGYES, 2016). Moisio's nieuwste productie, I Can See Myself Through Your Eyes, gaat over alle kritiek die ze te verstouwen heeft gekregen. 'Als meisje word je geleerd je aan te passen en bescheiden te zijn. Als danseres ben je al op je 40ste niet hot meer. En als choreograaf lig je voortdurend onder vuur, met recensenten die je prijzen of verguizen.'

Cecilia Moisio. Foto Marie Wanders

Kunstenaars moeten zich uitspreken over de positie van de vrouw, vindt Moisio, die jaren een toonaangevende danseres was in het krachtige werk van Krisztina de Châtel en Ann Van den Broek. 'Aan vrouwen kleven meer clichés dan aan mannen, ook in de dans. In de gemiddelde voorstelling domineert nog altijd het modelmeisje. Zij is dun, mooi en begeerlijk, beweegt sierlijk en wordt continu door mannen opgetild. '

Grensoverschrijdend gedrag is in de dans, misschien nog meer dan elders, een grijs gebied. 'Het is heel normaal dat een docent je corrigeert door je aan te raken. Wanneer is zo'n aanraking ongepast? Zelf ben ik altijd uit de buurt gebleven van choreografen die machtsspelletjes spelen. Iemand die bij een auditie vraagt of alleen de meisjes even willen terugkomen in korte kleine broekjes omdat hij onze 'mooie delen' wil zien? Wegwezen, denk ik dan.'

I Can See Myself Through Your Eyes,nog te zien op 15 juni, Den Haag.

Keren Levi over Footnotes (for Crippled Symmetry)

Het is niet dat ze niet met mannen kan of wil werken. Waarom choreograaf Keren Levi (46) dan toch de laatste vijf jaar alleen maar stukken met vrouwen heeft gemaakt? 'Daarover moet ik eens serieus gaan nadenken.'

Voor The dry piece (2012) was het logisch. De productie, gedanst door naakte danseressen, was een verzet tegen het westerse vrouwelijke schoonheidsideaal. Ook in het gloednieuwe Footnotes (for Crippled Symmetry) is geen man te bekennen. Centraal staat Levi's fascinatie voor Crippled Symmetry van Morton Feldman, een muziekstuk voor drie musici die in hetzelfde tempo spelen, maar die door kleine 'foutjes' in de ritmes nooit precies synchroon lopen. Levi: 'Misschien voel ik me onbewust, nu ik ouder word en moeder ben, meer verbonden met de vrouwenzaak.'

Keren Levi: 'Misschien voel ik me onbewust, nu ik ouder word en moeder ben, meer verbonden met de vrouwenzaak.' Foto Marie Wanders

De keuze voor drie danseressen is wel degelijk inhoudelijk gemotiveerd. Footnotes (for Crippled Symmetry) begon met een vormidee: drie danseressen die 'als voetnoten' reageren op Feldmans partituur, 'de hoofdtekst'. Gaandeweg kreeg die vorm een politieke lading. Levi: 'Wie bepaalt wat de hoofdtekst is? En waarom zouden voetnoten minder belangrijk zijn? Er zijn boeken met alleen maar voetnoten, in de Talmoed staan de commentaren niet onderaan, maar zijn ze geïntegreerd in de tekst.'

Van hieruit kwam Levi terecht bij Kafka's verhaal Before the law, dat gaat over onze relatie tot de wet, door onszelf of van bovenaf opgelegd. 'Crippled Symmetry is gecomponeerd door een man en kan worden gezien als de mannelijke autoriteit, 'de wet'. Mijn danseressen gaan daar als een soort heksen tegenin. Wie zijn de poortwachters die vrouwen tegenhouden? De witte, mannelijke, westerse samenleving waarin we leven, of vrouwen zelf?' Grijnzend: 'Volgens mijn dramaturg past Footnotes inmiddels perfect bij de #MeToo-discussie.'

Footnotes (for Crippled Symmetry), tournee t/m 26 mei.

Oneka von Schrader over Superdance

Choreograaf Oneka von Schrader (30), pas afgestudeerd aan de School voor Nieuwe Dansontwikkeling, laat in Superdance zes vrouwen een groot deel van de tijd rondrennen met hun broek half naar beneden, de billen bloot. Bloedserieus: 'Een lekker gevoel, de wind in je vagina.'

'Ik wilde aanvankelijk een stuk maken over de communicatiemogelijkheden van dans. Daarvoor zocht ik dansers die makkelijk switchen tussen de rol van solist en teamplayer. In de audities bleek dat vrouwen dit veel makkelijker kunnen dan mannen, dus veranderde mijn opzet.'

Superdance gaat allereerst over het belang van samenwerking tussen vrouwen. Want die kan wel nog beter, aldus Von Schrader, ook in de dans. 'Waar mannen competitief zijn, zijn vrouwen elkaars concurrenten, een veel minder constructieve strijd.'

Oneka van Schrader. Foto Marie Wanders

Daarnaast focust Von Schrader dus op de vagina. 'Een vagina wordt vaak geassocieerd met iets medisch of problematisch. Ook is de vagina een passief ding, een gat, een penishouder. Ik wil er puur een lichaamsdeel van maken, niet seksueel getint. In de dans is het heel gewoon aanwijzingen te krijgen als 'beweeg vanuit je arm of je nek', maar 'dans vanuit je vagina' hoor je bijna nooit. Waarom eigenlijk niet?'

In veel pre-christelijke culturen was de vagina een hooggeëerd goed, ontdekte Von Schrader. 'De Japanse godin van de Dans genas de godin van de Zon met een hilarische stripshow. In sommige Italiaanse dorpen hangt nog altijd een vagina boven de poort als teken van bescherming, en in Zweden bestaat een oud ritueel waarbij koeien in de lente de wei in worden gejaagd onder de rokken van een vrouw door. Ongelofelijk hoeveel positieve verhalen er zijn. Empowerment van vrouwen in de maatschappij blijft nodig; in Superdance zijn het de vrouwen die rocken.'

Superdance, première 17 maart, Amsterdam


Dansrevolutie

Toen het feminisme opbloeide, eind 19de eeuw, was ook in de dans een vrouwenrevolutie gaande. De eerste vrouwelijke choreografen brachten enorme vernieuwingen. De Russische Bronislava Nijinska (1891-1972) sluisde bewegingen uit sport, spel, ballroom- en jazzdans het klassieke ballet binnen. Pioniers als Isadora Duncan (1877, San Francisco - Nice, 1927), Loïe Fuller (Hinsdale 1862 - Parijs, 1928) en Ruth St. Denis (Newark, 1879 - Hollywood, 1968) zetten een radicaal andere beweging in gang: de moderne dans. Niet meer bewegend vanuit een voorgeschreven techniek, maar vanuit een persoonlijke bewegingsimpuls. Bewegingsvrijheid, in alle opzichten: Duncan danste op blote voeten, zonder korset.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.