Dansfeest op zondag, dat kan niet meer in Waarde

De openbare basisschool is al dicht: te weinig leerlingen. De naastgelegen gereformeerde school bloeit. De 'refo's' zijn ver in de meerderheid in Waarde. Hardop wil niemand het zeggen, maar de bevindelijke invasie valt niet overal goed .

WAARDE - De skyline van het Zeeuwse plaatsje Waarde is tamelijk overzichtelijk: drie kerktorens. Twee kerken staan in de dorpskern. In het midden de hervormde kerk met zijn bonkige toren, gebouwd in de 14de eeuw. Een straat daarachter een klein kerkje, afgedankt door de gereformeerden en sinds kort in gebruik als dorpshuis en gymzaal.


De derde toren rijst een paar honderd meter buiten het dorp op uit een zee van bietenloof: de Adullamkerk. Zevenhonderd bevindelijk gereformeerde gelovigen passen in het godshuis, dat vanwege zijn gigantische afmetingen, strakke symmetrie en nauwelijks zichtbare ramen doet denken aan een bunker, een vinexversie van de ark van Noach. De naam Adullam verwijst naar een bijbelse schuilplaats. De kerk zit elke zondag vol. Drie keer.


De opening van dit gebouw, in 2010, was de stenen bezegeling van de grote demografische verandering die zich de afgelopen jaren in Waarde voltrok. Van de 1.250 Waardenaren zijn er 750 gereformeerd, de absolute meerderheid. In het dorp wordt 90 procent van de te koop staande huizen gekocht door gereformeerden. Dertig jaar geleden was het gereformeerde bevolkingsdeel niet eens half zo groot. De overige dorpsbewoners zijn Nederlands-hervormd. Ze geloven gematigd; wie op een gemiddelde zondag de kerkgangers telt, komt niet boven de honderd.


Tussen de drie kerktorens van Waarde sluimert een godsdienstconflict. Niet-gereformeerden vinden dat de sfeer in het dorp te lijden heeft onder de bevindelijke invasie. Ze ervaren de gereformeerde levenswijze als dominant. Een buurtbarbecue organiseren op zondag kan niet meer, laat staan een dansfeest. En ze verwijten de gereformeerden dat ze te weinig betrokken zijn bij het verenigingsleven in het dorp.


Jaloezie

Maar er knaagt ook jaloezie, zegt Adri Cornelisse, hoofd van de dorpsraad van Waarde. Het steekt hem soms als hij de gereformeerde saamhorigheid ziet. 'Waarom lukt het hun wel om de kerk vol te houden? Denk ik dan. Kijk, zij oefenen natuurlijk druk uit op de jeugd om bij de kerk te blijven en die druk zou ik niet willen uitoefenen, maar het resultaat is dat mijn drie zoons hun geloof niet praktiseren. Dat vind ik jammer.'


Waarde heeft een probleem, al willen de Waardenaren dat niet onder ogen zien. 'We zijn er de mensen niet naar om ophef te maken', zegt Cornelisse. Bij de buurtsuper, de enige voorziening in het dorp, zegt iedereen elkaar vriendelijk gedag.


Met dezelfde discipline die ze aan de dag leggen bij het schrobben van hun auto's en het liniaalrecht snoeien van hun heg, volhardden de bewoners van Waarde in hun zelf opgelegde verdraagzaamheid.


Maar deze zomer deed een ongelukkige samenloop van twee omstandigheden die dijken van verdraagzaamheid doorbreken.


Behalve de nieuwe kerk is er sinds kort ook een ander, treuriger, blijk van de veranderde demografische verhoudingen: een lege school. Openbare Basisschool d'n Bogerd ging voor de zomervakantie dicht. De school had nog te weinig leerlingen om te kunnen blijven voortbestaan. Op de muur staan met wit bordkrijt hartjes met pijlen en een huilend gezicht gekalkt, een afscheidsgroet van de laatste 36 leerlingen. Zij fietsen nu door de polder naar het verderop gelegen Krabbendijke. Dat is niet ver, 4 kilometer, maar het geborgene van d'n Bogerd is weg.


Bloeiende school

Pal naast het lege gebouw van basisschool d'n Bogerd staat d'n Akker, een bloeiende school waar dagelijks 170 gereformeerde kinderen naartoe gaan. Tegen half twee, na de middagpauze, zijn de voorheen stille straten vergeven van rokken en haarlinten. Twee jongens met kortgeschoren koppies bespreken de thuis genoten lunch. 'Wij hadden vla met aardbeien.' 'Dat hadden wij gister.'


Naast het bakstenen gebouw staan twee noodlokalen, nodig om tred te houden met de onstuimige groei van het leerlingenaantal. Binnenkort worden ze afgebroken, dan betrekt de school het gebouw van d'n Bogerd.


Vlak na die sluiting van het schooltje hield de Provinciale Zeeuwse Krant (PZC) een enquête onder Waardenaren. Dat was toevallig, want iedere Zeeuwse plaats komt een keer aan de beurt en nu was dat Waarde.


Wat de Waardenaren op straat nooit uitspreken, werd in de enquête wel - anoniem - ingetypt: frustratie jegens de gereformeerden. 'Het thema 'refo's' kwam bij meer dan de helft van de respondenten aan bod', zegt Rob Paardekam, de journalist die de enquête analyseerde. 'Mensen schrijven dat de sfeer in het dorp verandert en dat ze daar niet blij mee zijn.'


Op het forum reageerden gereformeerden - onder schuilnamen - als door een wesp gestoken. Vroeger was het hier omgekeerd, en toen hoorde je ons ook niet! Waarom dan nu wel haat zaaien?


God heeft altijd stevig in het zadel gezeten tussen de dijken van de Ooster- en Westerschelde. Maar in de jaren zeventig vonden ontzuiling en ontkerkelijking ook hun weg naar het Zeeuwse platteland, net als de televisie en de minirok. De stoet hervormden die op zondagmorgen ter kerke ging,werd kleiner en grijzer.


Alleen de gereformeerde minderheid hield haar zuil fier overeind. De rokken bleven lang - tot over de knie - de knotten bleven strak en de meeste gereformeerde jongeren gingen niet, zoals de rest van het dorp, uit in Antwerpen, vanaf de Westerscheldedijk zichtbaar als een lonkend baken van licht, van wereldsheid.


De Gereformeerde Gemeente behoort tot de strengste protestantse stromingen in Nederland - de Bijbel wordt op het woord geloofd en de psalmen gezongen volgens de oude berijming. 'Al ons doen en laten dient getoetst te worden aan Gods woord', zegt Rien Butijn, scriba van de Gereformeerde Gemeente.


Refoïsering

Waarde is niet het enige toevluchtsoord voor gereformeerden. Door de hele 'biblebelt', van de kop van Overijssel tot de Zeeuwse eilanden, zijn er dorpen die hetzelfde overkomt. 'We noemen het verschijnsel 'refoïsering', zegt Joep de Hart van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). 'Het zijn vaak kleine dorpen, waar een kerk is en een gereformeerde school, dorpen waar de gereformeerde levenssfeer zichtbaar is.


Nederland telt iets minder dan 250 duizend bevindelijk gelovigen. Hun aantal groeit licht, omdat de gezinnen kinderrijk zijn. Toch levert gereformeerd Nederland ontegenzeggelijk een achterhoedegevecht. Maar dat gevecht heeft in plaatsen als Waarde verstrekkende gevolgen.


Of de gereformeerden in Waarde het zelf weten, is niet duidelijk, maar het succes van hun aanpak is wetenschappelijk bewezen. 'Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat de groep mensen met wie iemand zich omringt een grote invloed heeft op zijn doen en laten', zegt De Hart van het SCP. 'Als een protestants gelovige in een omgeving woont zonder andere gelovigen, gaat hij per jaar 28 keer minder naar de kerk.' En dat niet alleen, de aanwezigheid van een dominante religieuze gemeenschap beïnvloedt ook andere religieuze groepen in de omgeving.


Leven en laten leven

'Waarde heeft een probleem', schreef de PZC. Niemand in Waarde is gelukkig met de enquête en beide partijen doen meer dan ooit hun best om elkaar de hand te reiken, elkaar de ruimte te bieden. Het zijn de beproefde methodes van de verzuiling: leven en laten leven, soevereiniteit in eigen kring.


'De stemming in het dorp is en was gemoedelijk', zegt scriba Butijn van de Gereformeerde Gemeente. 'Dat van die school vind ik verdrietig. Het is als het ware een open wond en een open wond is erg gevoelig. Maar het zal geen blijvende gevolgen hebben.'


Adri Cornelisse benadrukt dat de Waardense gereformeerden een zegen zijn vergeleken bij de gereformeerden uit andere dorpen. 'Kinderen dragen gekleurde kleren en de kerkeraad jaagt niet actief op televisies, zoals in sommige andere plaatsen.'


'Maar', zegt Cornelisse, fietsend over de stille klinkerwegjes, 'Waarde is wel veranderd.' Bij het veld van voetbalclub SC Waarde houdt hij halt. 'Een vloek mist ieder doel', staat in het rood op een achter het doelnet gespannen doek. Dus gereformeerden voetballen wel.


'Ze voetballen wel, en ze gymmen ook, maar het zijn er niet veel.' Om van elke leeftijdscategorie een jeugdteam vol te krijgen, werkt SC Waarde sinds een paar jaar samen met een club van een paar dorpen verderop. Hetzelfde geldt voor de muziekvereniging en de tennisclub. Alle niet-gereformeerde verenigingen moeten creatief zijn om het hoofd boven water te houden.


Om de kosten voor iedereen te drukken, bouwt Waarde een nieuw verenigingsgebouw, 'Meerwaarde'. Als voorzitter van de dorpsraad heeft Cornelisse ook aan de bestuursleden van de gereformeerde kerk gevraagd of ze hun verenigingsactiviteiten, zang- en bijbelclubs, naar Meerwaarde wilden verplaatsen. Dat wilden ze niet. 'Daar hebben we onze kerk voor', zeggen ze. Dat vindt Cornelisse nou typisch gereformeerd. 'Het zaakje bij mekaar houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.